در دوره ميرزا ابوالقاسم قمى است. بار ديگر در زمان مرحوم آيت الله العظمى حاج شيخ عبد الكريم حائرى، حوزه علميه قم براى سومين بار شكوفا شد. آيات عظامِ ديگر نيز كه پس از حضرت آيت الله حائرى به قم آمدند، همگى بر شكوفايىِ حوزه علميه قم افزودند.

خداوند ان‌شاءالله حوزه علميه قم را از همه آسيب‌ها حفظ نمايد. اكنون نيز همه ما شاهد بركات فراوانِ حوزه علميه قم هستيم.

البته در هر دوره در شهرهاى فراوانى حوزه علميه وجود داشته است. من در اين بحث كوتاه و ادامه آن، تنها به مركز حوزه‌هاى علميه در هر عصر اشاره كردم.

مطالبى كه خدمتتان عرض كردم، تاريخچه مختصرى از حوزه‌هاى علميه شيعه است.

اكنون اشاره مختصرى به نقش حوزه‌هاى علميه مى‌كنم. به علتِ كمىِ وقت، تنها اشاره‌اى به نقش حوزه‌هاى امام صادق عليه السلام در مدينه، حوزه بغداد، حوزه نجف، حوزه حلّه و حوزه قم مى‌كنم و از بحث كردن در باره ساير حوزه‌ها خوددارى مى‌كنم.

همه شما از نقشِ فعال و مفيدِ حوزه‌هاى علميه آگاه هستيد. بنا بر اين، من تنها عناوين خدمات حوزه‌هاى علميه را فهرست‌وار برايتان ذكر مى‌كنم.

مهم‌ترين نقش حوزه‌هاى علميه، تحقيق پيرامون علوم مختلف اسلامى، گسترش اين علوم و تأليف كتاب‌ها و منابع گوناگون علمى بوده است.

اكنون مى‌بينيم كه در هر رشته از علوم اسلامى، دريايى از كتاب‌هاى شيعه در اختيار ماست. الحمد للّه ما در زمينه‌هاى علمى، داراى منابع و مداركِ فراوان و كافى هستيم. اين امر نتيجه تلاش‌هاى خستگى ناپذيرِ حوزه‌هاى علميه شيعه است.

به عنوان مثال، شما شيخ طوسى رحمه الله را در نظر بگيريد. ايشان در هر رشته از علوم اسلامى، كتابى تأليف كرده كه بهترين كتاب در آن رشته است. كتاب‌هاى مبسوط در علم فقه، تبيان در تفسير قرآن، عُدّه الاصول در علم اصول، تهذيب و استبصار در علم الحديث و بسيارى از كتاب‌هاى ديگر به وسيله ايشان تأليف شده‌اند.

تعداد كتاب‌هاى شيخ طوسى را بر روزهاى عمرش تقسيم كرده‌اند و ديده‌اند اگر ايشان از اولين روزى كه به دنيا آمده است، قلم به دست مى‌گرفت و شروع به نوشتن مى‌كرد، تا آخرين روز عمرش، به طور متوسط روزانه ٥٥ سطر مطلب علمىِ عميق نوشته است.

البته هيچ كس از اولين روز زندگى شروع به نوشتن نمى‌كند. اگر دوران كودكى و ايام بيمارى ايشان را هم در نظر بگيريد، ايشان به طور متوسط روزانه ١٠٠ سطر مطلب دقيق و عميق نوشته است.

نقش اساسى حوزه‌هاى علميه، تحقيق در علوم اسلامى، تدوين كتاب‌هاى مختلف در علوم اسلامى و تبليغ اسلام بوده است.

نقش ديگرِ حوزه‌هاى علميه، حفظ و دفاع از فرهنگ شيعه بوده است. هر يك از مذاهب اسلامى، فرهنگ خاصّى دارند. مذهب شيعه هم يك فرهنگ مخصوص به خود را دارد.

مذهب شيعه از اول معتقد بود كه بايد از اهل‌بيت فرا گرفت. اين فرهنگ شيعه از زمان پيامبر صلى الله عليه و آله تا كنون حفظ شده است.

در طول تاريخ، حملات فراوانى عليه فرهنگ شيعه صورت گرفته است؛ اما با دفاع و محافظتِ حوزه‌هاى علميه، فرهنگ شيعه و اصالتِ آن حفظ شده است. اگر تلاش‌هاى حوزه‌هاى علميه شيعه نبود، در اين مدت، فرهنگِ شيعه آسيبِ فراون مى‌ديد.

در اين فرصتِ كوتاه من نمى‌توانم اصول فرهنگ شيعه را براى شما بيان كنم. اما اينكه امروز الحمد للّه همه چشم به درگاه اهل‌بيت‌