دانشمندى از دمشق به مدينه آمد و به حضور امام صادق عليه السلام رسيد. آن مرد به امام صادق عليه السلام عرض كرد: من در علم كلام استاد هستم و مى‌خواهم با شما مناظره كنم.

امام صادق عليه السلام به يعقوب بن يونس گفت:

تو در علم كلام كار كرده‌اى؟ يعقوب بن يونس گفت: خير. امام عليه السلام فرمود: پس برو تعدادى از شاگردهاى كلاس را بياور.

يعقوب بن يونس رفت و گروهى از شاگردان درسِ علم كلامِ حضرت صادق عليه السلام مانند قيس معاصر، محمد بن قيس، حمران بن اعين، هشام بن سالم و هشام بن حكم را آورد.

يكايك آنان با آن دانشمند شامى مناظره كردند و همه آنان بر آن دانشمند شامى غلبه يافتند.

امام صادق عليه السلام به حوزه علميه بسيار اهميت مى‌داد. هنگامى كه فرزند عزيز ايشان از دنيا رفت، گروهى خيال كردند كه امروز حضرت به دليل شدت اندوه، كلاس‌هاى درس را تعطيل مى‌كنند.

پس از تشييع جنازه و تدفين حضرت اسماعيل، به امام صادق عليه السلام عرض كردند:

امروز كه درس را تعطيل مى‌فرماييد؟

حضرت فرمودند: خير. درس امروز تعطيل نيست. آقايان به كلاس‌ها بروند. من هم براى درس دادن مى‌آيم. امام صادق عليه السلام آنچنان به حوزه درس اهميت مى‌داد كه حتى براى مرگِ فرزندش هم حاضر نشد كه يك روز درس‌ها را تعطيل كند.

مدت دوام عمر حوزه علميه امام صادق عليه السلام بسيار كوتاه بود. ايشان در سال ١٤٨ ه. ش.، به شهادت رسيدند. بنا بر اين حتى اگر بگوييم ايشان حوزه علميه خود را در سال ١٠٠ يا ١١٠ ه. ش.، تأسيس كرده‌اند، عمر حوزه علميه ايشان در حدود ٣٨ سال مى‌شود.

هر چند حوزه علميه امام صادق عليه السلام عمرى كوتاه داشت، اما رشد و توسعه‌اى فراوان يافت. على بن وشّاء نقل مى‌كند كه من به مسجد مدينه رفتم، كلاس‌هاى مختلفِ درس را شمردم، حدود ٩٠٠ كلاس درس برقرار بود كه همگى مى‌گفتند: حَدَّثَنى‌ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّد؛ يعنى مطالب خود را از امام صادق عليه السلام نقل مى‌كردند.

حوزه علميه امام صادق عليه السلام، اولين حوزه علميه بود. ايشان با تأسيس اين حوزه علميه، فعاليتِ جهانگيرى را آغاز نمود. به عنوان مثال، نقل شده است كه ابان بن تَغلِب كه يكى از شاگردانِ ايشان بود، سى هزار مطلب از ايشان آموخته بود.

كم كم دربار عباسى ديد كه امام صادق عليه السلام فعاليت سياسى انجام نمى‌دهد و به كارهاى فرهنگى و حوزوى اشتغال دارد؛ اما اثرِ كار فرهنگىِ ايشان از هر فعاليتِ سياسى و نظامى براى بنى عباس نابود كننده‌تر است.

از همين رو، بنى عباس به مقابله با امام صادق شتافتند.

رژيم براى مقابله با امام صادق عليه السلام، ايشان را به شهادت رسانيد. امام كاظم عليه السلام را نيز حبس كردند. امام رضا عليه السلام را تبعيد كردند.

امام جواد عليه السلام را به شهادت رساندند.

حضرت امام هادى و حضرت عسكرى عليهما السلام را هم تحت نظر گرفتند تا ديگر نتوانند فعاليت‌هاى فرهنگى بكنند.

حوزه علميه شيعه به دستِ امام صادق عليه السلام در مدينه بنيانگذارى شد. هر چند با شهادت‌