اگر آيات قرآن در باره صدق و كذب را مطالعه كنيم، مى‌بينيم كه قرآن موارد صدق و كذب را بسيار وسيع‌تر از آنچه اديبان گفته‌اند، مى‌داند؛ زيرا قرآنْ صدق و كذب را تنها مخصوصِ جملات خبرى نمى‌داند، بلكه از نظر قرآنْ جملات انشائى هم كه شامل وعده، وعيد، قَسَم، تمنّا، ترجّى، امر و نهى هستند نيز مى‌توانند صادقانه يا كاذبانه باشند.

همچنين از نظر قرآن، گاهى اوقات صدق و كذب مربوط به امورِ فراتر از سخنْ مانند مسائل فكرى، عملِ انسان و مسائل درونِ انسان نيز مى‌شود. اكنون بعضى از آيه‌هاى قرآن را كه در آنها صدق در معانى مختلفى به كار رفته است، برايتان تلاوت مى‌كنم.

خداوند سبحان مى‌فرمايد:

«قَدْ صَدَّقْتَ الرُّءْيا»[١]

[خوابت را به حقيقت پيوستى.]

«وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ»[٢]

[خدا به وعده‌اى كه با شما نهاده بود، وفا كرد.]

«مِنَ الْمُؤْمِنينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ»[٣]

[از مؤمنانْ مردانى هستند كه به پيمانى كه با خدا بسته بودند، وفا كردند.]

«وَ بَشِّرِ الَّذينَ آمَنُوا انَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ»[٤]

[و مؤمنان را بشارت ده كه در نزد پروردگارشان پايگاهى رفيع دارند.]

«وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى‌»[٥]

[و آن بهترين را تصديق كرد.]

«رَبِّ ادْخِلْنى‌ مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ اخْرِجْنى‌ مُخْرَجَ صِدْقٍ»[٦]

[اى پروردگار من! مرا به راستى و نيكوكارى داخل كن و به راستى و نيكويى بيرون بر.]

«فى‌ مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَليكٍ مُقْتَدِرٍ»[٧]

[در جايگاهى پسنديده نزد فرمانروايى توانا.]

در باره كذب نيز مانند صدق، موارد استعمال آن از نظر قرآن، بسيار گسترده‌تر از موارد استعمالى است كه در ادبياتْ گفته شده است.

«ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى‌»[٨]

[دل، آنچه را كه ديد دروغ نشمرْد.]

«وَ جاؤُوا عَلى‌ قَميصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ»[٩]

[جامه‌اش را كه به خونِ دروغين آغشته بود، آوردند.]

«انْ ارَدْنا الَّا الْحُسْنى‌ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ انَّهُمْ لَكاذِبُونَ»[١٠]

[ما را قصدى جز نيكوكارى نبود و خدا شهادت مى‌دهد كه ايشان دروغ مى‌گويند.]

همچنان كه ديديم، در قرآن شريفْ صدق و كذب در مورد عمل، نيّت، فكر و گفتار به كار برده شده است و موارد استعمال آن، از آنچه در ادبيات گفته شده، بسيار وسيع‌تر است.

يكى از لطايفى كه در قرآن وجود دارد، اين است كه خداوند صدق را به خودش و به رسول الله صلى الله عليه و آله و ابراهيم عليه السلام و يوسف عليه السلام و پيامبران عليهم السلام و پرهيزكاران و اهل بهشت و عبادت گزاران نسبت داده است و صدق را «كَلِمَةُ الرَّب» يا كلام خداوند خوانده است.

[١]- سوره صافّات( ٣٧)، آيه ١٠٥.

[٢]- سوره آل عمران( ٣)، آيه ١٥٢.

[٣]- سوره احزاب( ٣٣)، آيه ٢٣.

[٤]- سوره يونس( ١٠)، آيه ٢.

[٥]- سوره ليل( ٩٢)، آيه ٦.

[٦]- سوره اسراء( ١٧)، آيه ٨٠.

[٧]- سوره قمر( ٥٤)، آيه ٥٥.

[٨]- سوره نجم( ٥٣)، آيه ١١.

[٩]- سوره يوسف( ١٢)، آيه ١٨.

[١٠]- سوره توبه( ٩)، آيه ١٠٧.