علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٨٥ - روششناسی نقد و فهم حدیث در تفسیر المنار
همو مينويسد:
فهم صحابه حجيت ندارد، بويژه در مواردي كه نظم و اسلوب كلام با آن سازگار نباشد.[١]
بي ترديد، همين اظهار نظرهاي صريح و برخورد صاحب المنار نسبت به اقوال صحابه است كه افرادي همچون ذهبي را شگفت زده كرده و نوشته است:
عجيب از شيخ محمد رشيد رضاست كه حتي اخبار صحيح السند منسوب به ابن عباس را مرسل ميداند و مردود ميشمارد و از آنجا كه او عارف به علم حديث است، گمان نميكنم كه حكم مرسل صحابي بر او پوشيده باشد.[٢]
عادل نبودن همه صحابه
در خصوص تعريف صحابي دو نظر عمده وجود دارد: اول، آنكه معناي صحابي از اصل معناي لغوي آن مشتق شده و به هر مسلماني كه پيامبر٦ را هر چند يك لحظه، ديده باشد، صحابه گفته ميشود[٣]
و تعريف دوم ـ كه بيشتر برمعناي عرفي استوار است ـ صحابه را كسي ميداند كه مدتي با پيامبر٦ مجالست و همنشيني داشته باشد.[٤] با بررسي تفسير المنار مشخص ميشود كه مؤلفان آن به تعريف دوم گرايش دارند؛ به گونهاي كه رشيدرضا معتقد است صفاتي كه در خصوص صحابه در قرآن آمده، بر تمام كساني كه محدثان اسم صحابي را بر آنها نهادهاند، هر چند پيامبر٦ را يك بار ديده باشند،
اطلاق نميشود.[٥]
دربارة عدالت صحابه نيز ديدگاه رشيد رضا قابل توجه است. وي، با وجود آنكه در مواضع متعددي از تفسيرش به فضایل صحابه، مخصوصاً خلفاي راشدين و همچنين اصحاب بدر و مهاجران و انصار پرداخته[٦] و به شدت بر شيعيان انتقاد وارد ميكند كه چرا صحابه را طعن ميكنند،[٧] بر خلاف بسياري از علماي اهل سنت،[٨] به عدالت همه صحابه معتقد نيست. رشيد رضا قول به عدالت جميع صحابه را رد كرده و آن را يك قاعدة اغلبي مينامد و معتقد است تمام آنها عادل نبودهاند:
القاعدة عند اهل السنة أن جميع الصحابة عدول فلا يخل جهل اسم راو منهم بصحة السند و هي قاعدة أغلبية لا مطردة، فقد كان في عهد النبيb منافقون.[٩]
[١]. جمالالدين الأفغاني، ص٦٠.
.[٤٦٦] ابن تيميه در مقدمه خود مينويسد: «از آنجا كه صحابه و تابعان يا زمان نزول را درك كرده و يا فاصله كمي با زمان نزول قرآن داشتهاند، درك روشنتري از آيههاي قرآني دارند. از اينرو، گفتههاي آنها بر كلام ساير مفسران مقدم خواهد بود» (مقدمة في اصول التفسير، ص٩٥). شايان ذکر است علامه طباطبايي در الميزان، به شکل ضمني، اين استدلال را رد کرده است ( الميزان، ج٣، ص٨٤).
[٢]. علوم حديث و اصطلاحات آن، ص١٢٧.
[٣]. تدريب الراوي، ج١، ص٢٠٧.
.[٤٦٩] دليل ديگري كه ميتوان براي بيارزش بودن تفسير صحابه از آيات نزد مؤلفان المنار برشمرد، آن است كه در يك آيه از يك صحابي چندين قول متناقض روايت ميشود. عبده براي نمونه نقل ميكند كه در تفسير آيات Gوَالْفَجْرِ * وَ لَيَالٍ عَشْرٍF (سوره فجر، آيه ١ـ٢) از ابنعباس چندين قول نقل شده است (تفسير جزء عم، ص٧٧).
[٤]. المنار، ج١، ص١٠.
[٥]. همان، ج٩، ص٤٧٦ و ٥٠٦.
[٦]. همان، ج٥، ص١٣.
[٧]. التفسير و المفسرون، ج٢، ص٢٧٥.