ب. احادیث مفید وثوق نوعی: عرف عُقَلا در عمدة امور بیرون از مسئولیت شخصی محض ـ که خود را در مقابل دیگران پاسخ‌گو می‌بینند ـ به طور معمول، به خبر مورد وثوق و اعتماد برای متعارف مردم تکیه می‌کنند.[٢]

نقطة اتّکای عُقَلا در اینجا وثوق به خبر است. وثاقت مخبِر را نیز از راه‌های پیدایش وثوق به خبر می‌شمارند. البتّه پیدایش اعتماد و وثوق عُقَلایی، در جاهای گوناگون، یکنواخت نیست، ولی آنان در معمول موارد به گونه‌های خبری ذیل اعتماد می‌کنند:

١. خبر افراد راستگو و درستکار که در تطبیق بر حوزة حدیث پژوهی بر حدیث صحیح،
منطبق می‌شود.

٢. خبر افراد مورد وثوق در راستگویی، هر چند جهات دیگر اندیشه و عمل آنان مقبول نباشد و در گروه مخالف قرار گیرند. این قسم، در حدیث پژوهی بر حدیث موثّق تطبیق می‌گردد.

٣. خبر حَسَن؛ یعنی خبر کسی که معمولاً در عرف عامّ آدم خوبی به نظر می‌آید.

٤. اخبار ضعیف مورد اعتماد به جهت وجود قراین و شواهد؛ عرف عُقلا در برخورد با اخبار ضعیف به بی‌اعتنایی یا انکار آن بسنده نمی‌کنند؛ بلکه بسا به فحص از آن برخیزند و شواهدی اعتمادآور بر آن بیابند و بدان ترتیب اثر دهند؛ از چنین خبری، در اصول، به «حجّت بالتبیّن» تعبیر می‌شود.[٣]

طیف احادیث مشمول توسعه تعبّدی در سیره

افزون بر گونه‌های خبری مورد وثوق نوعی در سیره، اگر کسی در امور مربوط به مسئولیت و اختیارات شخصی خود، سخت‌گیری یا تسهیل ویژه‌ای، برای احراز خبر و اعتماد به آن، اعتبار کند، هم عقل و هم عرف عُقَلا در محیط و محدودة مزبور این اعتبار را محترم می‌شمارند و افراد زیر مجموعه‌اش را به رعایت آن موظّف می‌دانند و چنان خبری را برای آن شخص و بر او قابل احتجاج می‌بینند. از همین رو، نوع مردم، شرایط تعیینی از سوی فرمان‌روایان، کارفرمایان و... را در حوزة اختیاراتشان محترم می‌شمارند.

چون سیرة عقلا در اعتماد بر اخبار معتبر در عرف عامّ، برای تأمین نیازها و بر اساس مبادی اعتباری عامّ خودشان است و نسبت به تأمین همة مصالح و نیازهای مورد نظر در حوزة شریعت نارسایی دارد، از این رو، شارع مقدّس به امضای این سیره بسنده نفرمود، بلکه علاوه بر آن، با عنایت به ویژگی‌های حوزه شرع، محدودة اعتبار عرفی خبر را توسعه بخشید و تکمیل نمود؛ مثلاً حکم به:

[١]. زيرا احاديث مفيد قطع و اطمينان، حجيتشان وجداني است، نه اصولي؛ يعني در صورت خطا و تخلّف قطع و اطمينان از واقع، خود قطع و اطمينان عذر وي محسوب نخواهند شد و به اصطلاح، معذّريت ندارند؛ البته اگر در مبادي پيدايش يقين و اطمينان بر خطا تقصير نكرده باشند، تنها آسيب‌ها و مسئوليت‌هاي تكويني و وضعي متوجه شخص مي‌شود و ديگر استحقاق نكوهش و عقوبت را نخواهد داشت. معذوريت مستضعفان فكري نيز بر همين مبنا قابل توجيه است.

[٢]. علاوه بر ظهور عرفي و شمول احاديث ترغيب به علم، نسبت به اطمينان برخي احاديث خاص نيز دلالت بر اعتبار اطمينان در نزد شارع مقدس دارد (ر.ك: قرب الاسناد، ص١٣٥؛ وسائل الشيعة، ج٢٧، ص١٢٧، ح٣٣٥٠٢).

[٣]. گاهي امارة مفيد وثوق نوعي تقسيم مي‌شود به: الف. وثوق نوعي به شخص خبر، ب. وثوق نوعي به نوع خبر. مراد از وثوق نوعي در طيف احاديث عقلايي، همان قسم «الف» است؛ بر خلاف طيف احاديث مشمول توسعه تعبّدي كه مي‌توان از قسم «ب» باشد (ر.ك: «نظريه توسعه تعبدي در حجيت خبر»، ص١٠١ ـ ١٠٢).