احادیث با حجّيت اعتباری خود نیز بر دو دسته‌اند: ١. طیف احادیث غیر وجدانی مورد وثوق نوعی در سیرة عُقَلا، ٢. طیف احادیث مشمول توسعة تعبّدی در سیرة عُقَلا؛ یعنی احادیثی که در عرف عامّ عُقلا حجّت شمرده نمی‌شود.

و اینک توضیح بحث:

احادیث مورد اعتماد در سیره عُقَلا

در سیرة عُقَلا، در هر موردی، به هر خبری بسنده نمی‌شود، بلکه پذیرش خبر منوط به پیدایش وثوق و اعتماد است. میزان وثوق لازم در هر جایی را نیز به میزان اهمّیت مورد و خطرات و خسارات احتمالی‌اش مربوط می‌سازند. پس در عرف عامّ، نوع مردم، به طور اجمال، به دو گونه خبر اعتماد می‌کنند:

الف. احادیث دارای حجّيت وجدانی،

ب. احادیث مفید وثوق نوعی،

بلی نوع مردم بسا در عرف‌ها و محدوده‌های قراردادی و خاصّ خود، در پذیریش خبر، سخت‌گیری یا تسامح ویژه‌ای را نیز اعمال نمایند؛ همچنان که اهل شرع در عرف خاصّ خود، به طیف اخبار ذیل نیز عمل می‌کنند:

ج. احادیث مشمول توسعة تعبّدی در سیره.

الف. احادیث دارای حجّيت وجدانی:[٢] این احادیث بر دو دسته‌اند:

١. حدیث مفید علم: آنان در برخی امور فوق‌العاده مهمّ و خطیر، جز به علم و قطع، یعنی اعتقاد جازم و صد در صد، اعتماد نمی‌کنند و بدان ترتیب اثر نمی‌دهند.[٣]

٢. حدیث مفید اطمینان شخصی: آنان در اموری مهمّ، با میزان اهمّیتی کمتر از بالا، علاوه بر علم، به اطمینان شخصی نیز ترتیب اثر می‌دهند. البتّه اگر این اطمینان شخصیِ قابل انتقال و پذیرش دیگران نباشد، حجّت اصولی شمرده نمی‌شود، بلکه با پذیرش مسئولیت شخصی همراه خواهد بود.[٤] پیدایش

[١]. در مباحث آينده توضيحاتي دربارة نظريه توسعة تعبدي مي‌آيد، ولي تحقيق اين مبنا را در مقالة «نظرية توسعة تعبدي سيره عقلا در حجّيت خبر» آورديم.

[٢]. براي تحقيق بيشتر ر.ك: «نظريه توسعه تعبدي در حجّيت خبر»، ص١٠١ ـ ١٠٢.

[٣]. چون احاديث داراي حجّيت وجداني نيز مورد اعتماد در سرة عقلا قرار مي‌گيرند، آن را از «طيف احاديث عقلايي» شمرديم؛ ليكن اين قسم نيازي به تأمين اعتبار از سيرة عقلا ندارد، بلكه حجّيت آن ضروري و عقلي است.

[٤]. در دلالت چنين احاديثي بر ظهور نيز، شرط حجّيت ظواهر اين روايات، ‌فحص از قراين اراده معناي خلاف ظاهر و احراز نبود آنهاست؛ و حدّ اين فحص نيز حصول اطمينان و وثوق به نبود قراين خلاف است. پيدايش اين اطمينان در خصوص چنين مواردي نيز، در عمل، منوط به حصول جزم به نبود قراين مورد اشاره است (ر.ك: همين مقاله، مبحث «ميزان قوت سند و دلالت در اخبار عقلايي و تعبدي»).