أقول: المشهور أنّ هذا الکتاب إلی عبدالله بن عباس حین کان والیاً علی البصرة... و أنکر قومٌ ذلك و قالوا: إن عبدالله بن عباس لم یفارق علیاً٧ و لا یجوز أن یقول في حقّه ما قالَ. قالَ القطبُ الراوندي; إذاً یکون المکتوب الیه هو عبیدالله .. .[١]

ابن‌میثم، در ادامه، قول دوم را هم با ذکر دلایلی عقلی و تاریخی رد کرده است.

٦. معرفی اجمالی مخاطب نامه:

مخاطب نامه در مواردی به اجمال معرفی شده است؛ مثلاً در ابتدای شرح نامۀ ٣٣ ـ که به قُثَم بن عباس نوشته شده ـ آمده است:

أقول: هو قثم بن العباس بن عبدالمطلب و لم یزل والیاً لعليّ٧ علی مکّة حتی قُتل٧ و استُشهد بسمرقند في زمن معاویة.[٢]

و در ابتدای شرح نامۀ ٤١ ـ که برای برکناری عمر ابن أبی سلمة مخزومی و جانشین کردن نُعمان بن عَجْلان زُرَقيّ نوشته شده ـ آمده است:

أقولُ: عمر هذا ربیبُ رسول الله٦ و أُمه أمّ سلمة و أبوه أبوسلمة بن عبدالأسد بن هلال بن عمر بن مخزوم، و أمّا النعمان بن عجلان فمِن ساداتِ الأنصار مِن بني زریق.[٣]

گاهي این توضیح دربارۀ مخاطب نامه، پس از آوردن عنوان نامه و پیش از آوردن متن، بیان شده است؛ مثل معرفی مالک‌ اشتر در ابتدای عهدنامۀ ٥٢.[٤]

٧. جواب به شبهات:

شارح، در مواردی که دربارۀ اصل خطبه بحثی نیاز بوده، پیش از شرحِ متن، آن را مطرح کرده است؛ چنان‌که در مورد خطبۀ شقشقیه، شبهۀ ساختگی بودن این خطبه و شک در صدور آن از امام علی٧، از سوی اهل سنت مطرح شده و مؤلف، پس از ذکر این شبهات و آوردنِ دلایل انکار این خطبه از سوی آنان، براهین کافی و وافی در ردّ این پندار، ارائه کرده است و حدود بیش از دو صفحه را به این بحث اختصاص داده و سپس به شرحِ متن خطبه پرداخته است.[٥]

نیز اگر در حین شرح به بخشی رسیده که دربارۀ آن شبهه‌ای وجود داشته است، آن را نقل کرده و با استفاده از آیات و احادیث پیامبر٦ و دیگر دلایل عقلی و نقلی پاسخ گفته است؛ نظیر شبهه‌ای که

[١]. همان، ج٤، ص٣٢٠.

[٢]. همان، ص٣٤١ـ ٣٤٢.

[٣]. همان، ج١، ص٣٣٣.

[٤]. همان، ج٤، ص٣٥٥.

[٥]. همان، ج١، ص٣٣٣.