طبق بررسی و محاسبه‌ای که این جانب در کتاب الايضاح فضل بن شاذان انجام داده، اساتید و مشایخ او در آن کتاب ـ که همگی طبق گفته خودش، از محدثان و راویان اهل سنت‌اند ـ[١] بالغ بر سی و شش نفر می‌شود که به منظور عدم اطاله و تفصیل‌گرایی مخل از یادداشت آنها خودداری می‌گردد.

٥. نویسنده پس از آن‌که آمار اساتید فضل بن شاذان را بیست و شش نفر قلمداد كرده، به نام شش نفر از آنها اشاره نموده است، که یکی از آنها «حسن بن علویه» است.

ـ حسن بن علویه، مشهور به ابا محمد قماص، از اساتید فضل بن شاذان نیست، بلکه از شاگردان او و از روات متأخر پس از اوست.[٢] خلط دایرة المعارف تشیع در ساحت به هم آمیختگی راوی و مروي عنه و تبدیل جایگاه استاد و شاگرد به نظر می‌رسد که ناشی از اشتباهی است که پیش‌تر به وسیله مورخ معاصر علی دواني; شكل گرفته است.[٣]

٦. «وی در قرآن، حدیث، تفسیر، کلام و فقه استاد بود و در همه این زمینه‌ها کتب فراوان نوشته است».

ـ در عبارت یاد شده دو ویژگی برای فضل بن شاذان بر شمرده شده است: این‌که او در پنج حوزه قرآن، تفسیر، حدیث، کلام و فقه، متخصص، صاحب نظر و استاد بوده است و به علاوه، توفیق داشته که در همه آن محور‌ها نه یک تأليف، بلکه نگاشته‌های زیادی را رقم زند. هیچ کدام از این دو ادعا با توجه به منابع موجود رجالی، حدیثی و تاریخی، قابل اثبات نیست. تمامی متخصصان رجال شناسی همانند نجاشی، طوسی، حلی و... او را تنها «فقیه» و «متکلم» معرفی کرده‌اند و شاید برجسته ترین مشخصه شخصیتی او «دانش کلام» است.[٤]

ممکن است دلیل این‌که او به عنوان متخصص تفسیر و قرآن معرفي شده، از رهگذر آمیختگی او با فضل بن شاذان رازی (م٢٩٠ق) باشد. محمد بن اسحاق ندیم بغدادی فضل بن شاذان رازی را ـ که از عالمان مکتب خلافت است ـ به عنوان پیشوای دانش قرائت و تفسیر معرفي نموده است.[٥] شیخ طوسی نیز تصریح دارد که کتاب التفسیر و القراءات از آثار ابن‌شاذان رازی عامی است و در عداد تأليفات ابن‌شاذان نیشابوری به شمار نمي‌ايد.[٦] عمر رضا كحاله نيز پیش از دایرة المعارف تشیّع دستخوش كج‌يابي شده و تأليفات آن دو را ـ كه معاصر هم بوده‌اند ـ به هم آمیخته و به دیگری نسبت داده است.[٧]

نجاشی به چهل و هشت عنوان و طوسی به سی و دو عنوان از تأليفات فضل بن شاذان اشاره دارند[٨] که در هیچ یک از آن عناوین کتابی که تخصص فضل بن شاذان را در قلمرو قرآن و تفسیر نمودار سازد،

[١]. همان.

[٢]. اسامي شمارۀ ٥٣ ـ ٦٠، به ترتيب: الغیبة (طوسی)، ص٤٢٢، ٤٢٥، ٤٢٦، ١٨٩، ٤٣٨، ٤٤٩، ٤٥٩ و ٤٥١.

[٣]. الكافي، ج٧، ص٧٩، ح٢.

[٤]. همان، ج٦، ص٩٦، ح١.

[٥]. همان، ج٧، ص١٣٦، ح٩.

[٦]. اسامي شمارۀ ٦٤ ـ ٦٧، به ترتيب: اختيار معرفة الرجال، ش٣٦٧، ٩٢٩، ٩٠٢ و ١٥٠٦.

[٧]. بحار الأنوار، ج٢٣، ص١١٠، ح١٦.

[٨]. همان، ج٢٤، ص٣٠٣.