فضل بن شاذان نيشابوري، بي‌ترديد، يكي از ارجمندترين فقيهان و متكلمان صاحب فكر و نوآوري است كه در دهه‌هاي پاياني سده دوم هجري متولد و حداكثر دو ماه پيش از شهادت امام عسكري٧، به سال ٢٦٠هجري، با مرگ شهادت‌گونه فوت کرد. او از صحابيان چهار امام معصوم «رضا، جواد، هادي، عسكري:» بوده كه با استعداد و تلاش شگرف خويش، نفشي والا و سترگ در انتقال ميراث شيعي داشته و به منظور تبيين و مرزباني از آن مكتب، به تاليف ١٨٠ نگاشته توفيق يافته است. دايرة المعارف تشيّع ـ كه از فرآورده‌هاي عرصه فرهنگ و معارف سال‌های اخير است ـ از رهگذر اين‌كه ابن‌شاذان از دانشمندان آن ساحت و مكتب است، به زندگي او در حد كمتر از نصف صفحه پرداخته كه سوگمندانه بايد گفت كه همان حجم اندك ـ كه خود نوعي گلايه را به همراه دارد ـ دستخوش آشفتگي و ناسره نويسي شده و رهاوردي كه برآيند پژوهش و تحقيق باشد، به دست نداده است. دربارة موضوع نژاد، اساتيد، شاگردان، نگاشته‌ها و زاويه‌اي از فراز و فرود حيات سياسي او ره به صواب پيموده نشده است و آميخته با كاستي‌هاست. در اين مقاله به خلاء‌هاي آن متن پرداخته شده كه اميد است به غني سازي آن متن در چاپ‌های بعد كمك نمايد.

کلید واژه‌ها:دايرة المعارف تشيع، فضل بن شاذان، نقد کتاب.

درآمد

نویسنده محترم عنوانِ «فضل بن شاذان نیشابوری» در دایرة المعارف تشیّع[٢] با روش اختصار و گزیده گویی در حد کمتر از نصف صفحه و با ساختاری روان، خوش خوان و پیراسته از تعقید و ابهام گویی، به أبعاد شخصیتی «ابن‌شاذان» پرداخته که به نظر راقم این سطور از ضعف محتوایی و معنایی به دور نمانده و دستخوش آشفتگی و هرج و مرج ناشی از نقصان پژوهش گردیده است.

[١] دکتری علوم قرآني و حدیث و عضو هیأت علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان.

[٢]. ر.ك: من لا يحضره الفقيه، ج٢، ص٤٦.