٢. با توجه به گسترش نقل به معنا در احاديث، احتمال به‌كارگيري صدقه در اين موارد، توسط راويان، وجود دارد و مؤيد آن، گزارش روايات ياد شده به گونه‌هاي ديگري است كه لفظ صدقه در آنها
وجود ندارد.[١]و[٢]

پاسخ به يك سؤال

پرسشی که اینک سزامند طرح است، این که در پاره‌ای از روایات، امام صادق٧، صدقه را «محدثه» (: پدیده‌ای تازه) دانسته‌اند که در عصر رسول خدا٦ وجود نداشته است، بلکه در آن زمان مردم، هبه می‌کردند و هدیه می‌دادند و نه صدقه؛ بنگرید:

عن ابی عبدالله٧ قال: انما الصدقة محدثة، انما کان الناس علی عهد رسول الله٦ ینحلون و یهبون، و لاینبغی لمن اعطی لله ـ عزوجل ـ شیئاً ان یرجع فیه، قال: و مالم یعط لله و فی الله فانه یرجع فیه، نحله کانت اوهبه حیزت او لم تحز.[٣]

این در حالی است که واژه صدقه در عهد نبوی٦ کاملاً رواج داشته و امری محدث در زمان امام٧ نبوده است.

بر این اساس، حادث بودن صدقه، چه مفهومي می‌تواند داشته باشد؟

ممکن است در ابتدای امر چنین به نظر رسد که کاربرد صدقه به معنای «وقف» پدیده‌ای تازه بوده است؛ چه این که پیش‌تر گفتیم صدقه در کلام نبوی، به طور غالب، به معنای زکات واجب به کار می‌رفت، ولی در روایات امامان متأخر، به فراوانی در مورد وقف. از این روی، کاربرد خاصی از صدقه، در زمان امام٧ جدید بوده است.

این برداشت، نا استوار می‌نماید؛ چه این که در بحث گذشته یاد آور شدیم كه اطلاق صدقه بر وقف نیز همراه قرینه، در سخنان نبی اکرم٦ وجود داشته است.

تأمل در روايات ياد شده نشان می‌دهد كه جديد بودن صدقه، به کاربرد جدیدی از آن برمی‌گردد که در زمان امام٧ رواج يافته بود، و در عصر پيامبر٦ سابقه نداشت. کاربرد جدید یادشده آن بوده که مردم در این زمان، به هبه و نحله هم صدقه می‌گفتند. به همين جهت، آنان حق بازپس‌گيري چنين صدقه‌اي را هم براي خود محفوظ می‌دانستند؛ در حالی که اين دو، احكام صدقه، بويژه قصد قربت را ندارند؛ در حالي كه صدقه، از آن روی که به قصد قربت انجام می‌شود، قابل رجوع نیست. ذیل روایات یادشده، خود قرینه‌ای بر اين برداشت است. به همين جهت، امام٧ می‌فرماید: «انما اراد الناس النحل

[١]. ر.ک: الحدائق الناضرة، ج٢٢، ص٢٦٧.

[٢]. همان، ص٢٢٠.

[٣]. همان، ص٢٣٣.