ج. بلی پیدایش وثوق به صدور و یا تحقّق شرط حجّيت ظهور، در همة گزاره‌های کلامی یکسان نیست، بلکه تابع میزان اهمّیت و خطیر بودنشان است. از این رو، در برخی گزاره‌ها با کمتر از مستند مفید قطع جازم، وثوق به صدور و یا وثوق به انتفای قرینه بر ارادة معنای خلاف ظاهر ـ که شرط حجّيت ظهور است ـ پیدا نمی‌شود.[١]

تحقیق نظریه تفصیل بین اخبار عقلایی و اخبار توسعه تعبّدی

چون توضیح این نظریه پیش‌تر گذشت، به ذکر چکیده آن بسنده می‌کنیم. این نظریه مبتنی بر دو
عنصر است:

الف. تفصیل بین اخبار عقلایی (یعنی موثوق الصدور) ـ که هم در گزاره‌ٍای علمی و هم عملی حجّت است ـ و اخبار توسعة تعبّدی که تنها در گزاره‌های عملیِ تعبّدی حجّت است.[٢]

ب. ناهمسانی گزاره‌ها در نیاز به قوّت سند و دلالت. گرچه ما در حجّيت اخبار عقلایی، تفصیلی بین جهات علمی و عملی قایل نیستیم، لیکن پیدایش وثوق و اعتماد به صدور و یا وثوق به انتفای قرینه بر ارادة معنای خلاف ظاهر ـ که شرط حجّيت ظهور است ـ در همة گزاره‌های کلامی یکسان نیست، بلکه تابع میزان اهمّیت و خطیر بودنشان است. از این رو، در برخی گزاره‌ها با کمتر از مستند مفید قطع جازم یا اطمینان، وثوق به صدور و یا وثوق به شرط حجّيت ظهور پیدا نمی‌شود. بنابراین، گرچه قول به «ناهمسانی گزاره‌ها...» تفصیلی در دامنة حجّيت اخبار عقلایی نمی‌دهد، لیکن این ناهمسانی، عملاً مفید نوعی «نتیجة تفصیل» است.

صوری نبودن قول به نتیجة تفصیل، گرچه در همة گزاره‌های اعتقادی واجب و نیازمند به جزم و بلکه معارف مهمّ و پر نقش در سجایا و رفتارهای دینی، دلایل عقلی و نقلی کافی و مفید جزم و اطمینان، ما را بی‌نیاز از این قول به نتیجة تفصیل می‌کند، لیکن اصل «ناهمسانی گزاره‌ها در نیاز به قوّت سند و دلالت» در سایر مراتب مربوط به اخبار عقلایی به حال خود باقی است. پس نظریة «نتیجة تفصیل» یک وجه نظری محض و فاقد موضوع در احادیث تفسیری نیست.

گستره حجّيت طیف احادیث معتبر عُقَلایی

تا اینجا روشن شد که در سیره و عرف عامّ عُقلا، به گونه‌های اخبار ذیل، اعتماد می‌شود: ١. خبرِ موجب علم، ٢. خبر موجب اطمینان شخصی، ٣. خبر مفید وثوق نوعی.

وجه حجّيت اخبار مفید علم و اطمینان شخصی، در تمام گزاره‌ها و موارد حصول علم و اطمینان، پیش‌تر بیان شد. همچنین حدیث موثوق الصدور، یعنی مفید وثوق نوعی ـ که بیشترین احادیث دارای اعتبار عقلایی را تشکیل می‌دهد ـ در تفسیر، حجّيت دارد و در این مسأله تفاوتی بین حیثیت تفسیری آیات ـ که حیثیتی واقعی و علمی است ـ و حیثیت عملیِ تعبّدی آنها نیست؛ زیرا عرف عُقَلا در اعتماد بر خبر واحد، تمایزی بین اخبار دارای بار علمی یا عملی نمی‌شناسند؛ یعنی هم در کشف حقایق و درک امور

[١]. چنان‌كه در مبحث «عدم تفصيل بين گزاره‌هاي كلام و غير كلامي» توضيحش مي‌آيد.

[٢]. توضيحش در بيان معناي «نتيجة تفصيل» در مبحث بعدي و در بيان «ناهمساني گزاره‌ها در قوت سند و دلالت» مي‌آيد.