مدینه و اهالی آن نصب می‌گردید،[١] و چنانچه سریّه‌اي شکل می‌گرفت که پیامبر در میان لشکریان نبود، فردی از جانب ایشان به امارت و سرپرستی لشکر منصوب می‌شد.[٢]

پیامبر اکرم٦ در بلاد مختلفی که به اسلام می‌پیوستند، نیز همواره افرادی را به سرپرستی جامعه تعیین می‌نمود. سیره نویسان اسامی تمامی کسانی را که در طول حکومت رسول گرامی اسلام از جانب ایشان بر بلدی از بلاد اسلامی گماشته شده بودند، ذکر کرده‌اند.[٣]

آنچه آشکارا مشاهده می‌شود، این است که رسول اعظم، هیچ‌گاه، حتی برای مدّت کوتاه چند روزه، امت اسلامی را بی‌سرپرست رها نکرده است؛ حال چگونه می‌توان پذیرفت که آن رهبر و زمامدار تیزبین نسبت به دوران پس از رحلت و خروج ابدی خود از میان امت اسلامی در اندیشۀ تعیین و نصب سرپرست و امیر نباشد؟

من در این مقاله نمی‌خواهم وارد بحث از ادلۀ کلامی نصب جانشین و جانشین منصوب از سوی پیامبر اکرم بشوم، بلکه تنها بر اساس سیرۀ سیاسی و حکومتی آن حضرت است که سخن می‌گویم.

ب. سیاست خارجی

١. عدم جنگ‌افروزی، در عین ایجاد و حفظ آمادگی نظامی

از جمله اتهاماتی که پاره‌اي از نویسندگان و تحلیل‌گران تاریخ اسلام بر این دین الهی و الگوی تمدّن بشری انسانی، نقطۀ مقابل تمدّن‌های بشری غیر انسانی ـ که مبتنی بر توحّش و خوی استخدام‌گر آدمیان بر پا شده است ـ وارد می‌کنند، آن است که اسلام سوار بر شمشیر به پیش رفته است، و هر فتح و پیروزی که به دست آورده، در سایۀ جنگ افروزی و نبرد با اقوام و قبايل دیگر بوده است.

این اتهام، به هیچ وجه بر عملکرد پیامبر اعظم انطباق ندارد، بلکه تحرکات نظامی رسول الله در شهر مدینه، با فاصلۀ زمانی اندکی از تشکیل دولت اسلامی، چند هدف را تعقیب می‌کرد:

هدف اوّل، ایجاد همدلی بیشتر میان اقشار و گروه‌های مختلف مردم تابع این حکومت بود. مسلم است که در مسافرت، افراد همسفر با خلقیّات فردی و خصوصیّات شخصی یکدیگر آشنا می‌شوند و در اثر تولید خاطرات مشترک، با یکدیگر انس و الفت بیشتر پیدا می‌کنند. رسول گرامی اسلام در تمامی تحرّکات و سفرهای رزمی که خود حضور داشتند، مهاجران و انصار را همراه و همسفر می‌کردند تا با مدیریّت مدبّرانۀ خویش همدلی و قرابت بیشتری میان رعایای دولت اسلامی فراهم آورند.

هدف دوم، آشنايي مهاجران با سرزمین یثرب و احوال جغرافیايي پیرامون آن بود تا در صورت نیاز و هنگام حملۀ دشمنان، رزمندگانی که از مهاجران در لشکر اسلام به صحنه‌های نبرد گسیل می‌گردند، نسبت به پستی و بلندی‌های سرزمین، و نقاط استراتژیک آن شناخت کافی داشته باشند.

[١].در جامعۀ بعد از انقلاب اسلامی ایران، تا سال‌های متمادی با استفاده از اذان مرحوم مؤذن‌زادۀ اردبیلی و پخش آن از صدا و سیما مخالفت می‌شد، به این دلیل که یادآور افطار ماه رمضان پیش از انقلاب است!

[٢].السيرةالنبوية، ج‌٢ ص٤١٢؛ زندگاني ‌محمد، ج‌٢ ص٢٧٥؛ تاريخ يعقوبي، ج‌٢، ص٦٠؛ انساب الأشراف، ج١ ص٤٩؛ تاريخ‌ ابن‌خلدون، ج‌٢، ص٤٦١.

[٣].همان منابع.