است كه با حكمت خويش آن را بنا نهاده است. انسان مجموعه صورت جهانيان و مختصري از لوح محفوظ و شاهد هر غالبي (غايبي) است. او راهي راست به سوي همه خوبي‌ها و صراطي است كه ميان بهشت و جهنم كشيده شده است».

انسان خليفه خداوند بر خلق اوست كه بر صورتي الهي آفريده شده و در سرزمين‌هاي او تصرف مي‌كند. او به خلعت اسماء و صفات حق مشرف گشته، در گنجينه‌هاي ملك و ملكوت نفوذ دارد و در او روحي از حضرت الهي دميده شده است. ظاهر او نسخه ملك و ملكوت و باطن او گنجينه حيّ لايموت است. از آن جا كه انسان دربردارنده همه صورت‌هاي كونيه و الهيه است، تربيت يافته اسم اعظم كه بر همه اسماء و صفات احاطه و بر همه رسم‌ها و تعيّن‌ها حاكميت دارد است.

از سويي، چون حضرت الهي پرورنده انسان جامع كامل است، سزاوار است انسان پروردگارش را به نامي بخواند كه مناسب مقام پروردگار باشد و در عين حال، انسان را از آنچه با او سازگار نيست حفظ كند. براي همين است كه از شيطان رجيم به [نام مبارك‌] «الله» پناه برده مي‌شود [١] نه به ديگر نام‌هاي الهي، و طبق فرموده پروردگار در «قل أعوذ بربّ الناس» [٢] از شر و بدي وسوسه‌اي كه در سينه انسان است و از وسوسه‌كننده راهزن راه معرفت سرچشمه مي‌گيرد و با كمال و مرتبه انساني سازگار نيست به «ربّ الناس» پناه برده مي‌شود.

عارف كامل، جناب كمال الدين عبدالرزاق كاشاني‌ [٣] در تأويلات مي‌گويد:

[١]. اشاره است به آيه ٩٨ از سوره نحل: «فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ».

[٢]. ناس/ ١.

[٣]. كمال‌الدين عبدالرزاق كاشاني (- حدود ٧٣٦) از عرفاي بزرگ قرن ٦ و ٧ هجري است. او از شاگردان نورالدين عبدالصمد اصفهاني بود و در مباحث عرفاني از جمله وحدت وجود به محي‌الدين عربي گرايش داشت. از آثار او مي‌توان شرح فصوص الحكم، شرح منازل السائرين، اصطلاحات الصوفيه، و تأويل القرآن الكريم يا تأويلات القرآن را نام برد.