كرامت خويش بر بندگانش در آخرت ارزاني مي‌دارد. پس ايجاد كردن او عام است و شامل نيكوكار و بدكار هر دو مي‌شود ... هر كه جهان را از اين منظر بنگرد كه قائم به ايجاد حق تعالي است، گويا به رحمانيت او نگريسته و در خارج جز رحمانيت و رحمتش نديده است؛ و هركه جهان را از اين نظر بنگرد كه توسط او پديد آمده، گويا جز به رحمانيت او ننگريسته است».

نويسنده اين سطور مي‌گويد: اگر ايشان از وجود منبسط آنچه را كه ميان اهل معرفت شايع است اراده كرده باشد كه عبارت است از مقام مشيت و الهيت مطلق و مقام ولايت محمدي و ديگر القابي كه به حسب نظرها و مقام‌ها بر اين مقام اطلاق مي‌شود، اين با مقام رحمانيتي كه در «بسم الله الرحمن الرحيم» ذكر شده تناسبي ندارد. دليل مطلب آن است كه «الرحمن الرحيم» دو وصف‌اند كه تابع اسم الله و از تعينات آن هستند. ظل منبسط ظل الله (و نه ظل الرحمن) و حقيقت آن حقيقت انسان كامل است و رب انسان كامل كه كون جامع است اسم اعظم الهي است كه به «الرحمن الرحيم» احاطه دارد و به همين سبب هم بوده كه اين دو در آغاز كتاب الهي به دنبال هم آمده‌اند.

اما اگر مقصودشان از وجود منبسط مقام بسط وجود باشد، گرچه با مقام بحث تناسب و با تدوين و تكوين توافق دارد، با ظاهر كلام وي مخالف است. آنچه كه مذكور داشته نيز، به اعتبار فناي مظهر در ظاهر درست تواند بود كه مقام رحمانيت از اين نظر همان مقام الهيت است، آن چنانكه خداوند فرموده: «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى‌ [١]؛ خدا را به نام الله يا الرحمن، به هر كدام، كه بخوانيد اسماي نيكو از آن اوست». و فرمود: «الرَّحْمنُ. عَلَّمَ الْقُرْآنَ. خَلَقَ الْإِنْسانَ‌ [٢]؛ خداي بخشاينده قرآن را آموخت و انسان را آفريد». و فرمود: «إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ‌ [٣]؛ و خداي شما

[١]. اسراء/ ١١٠.

[٢]. الرحمن/ ١- ٣.

[٣]. بقره/ ١٦٣.