مثلا کتاب جامع السعادات نراقی با اینکه یک کتاب اخلاقی متمایل به عرفان و تصوف است[١] ولی در عین حال در باب صبر و جزع، جزع را مذمت می‌کند، بعد می‌گوید: ضِدُّ الْجَزَعِ الصَّبْرُ[٢] نقطه مقابل جزع، صبر است. صبر یعنی چه؟ وَ هُوَ ثَباتُ النَّفْسِ وَ عَدَمُ اضْطِرابِها فِی الشَّدائِدِ وَ الْمَصائِبِ و آن پایداری نفس و مضطرب نشدن او در سختیها و سوگواریهاست بِاَنْ تُقاوِمَ مَعَها بِحَیثُ لاتُخْرِجُها عَنْ سَعَةِ الصَّدْرِ به اینکه مقاومت کند به طوری که از سعه صدر خارج نشود یعنی به آسانی تحمل کند، خودش را نبازد؛ زبانش را از شکایت و اعضا و جوارحش را از کارهای غیرمتعارف باز بدارد. می‌گوید این در مورد صبر بر مصائب است.

بعد می‌گوید به طور کلی صبر در هرجا اسمی دارد. خود شجاعت نوعی از صبر است. می‌گوید: وَ لَهُ اَقْسامٌ آخَرُ صبر اقسامی دارد، تنها صبر در مصیبت نیست، و در هر موردی اسم خاصی دارد. کالصَّبْرِ فِی الْحُروبِ وَ هُوَ مِنْ اَنْواعِ الشَّجاعَةِ از قبیل صبر در جنگها که نام «شجاعت» به آن داده می‌شود. نقطه مقابلش جُبن است. همچنین صبر در کظم غیظ. انسان خشم می‌گیرد، عصبانی می‌شود، می‌خواهد منفجر شود، صبر می‌کند به اینکه خشم خودش را فرو می‌برد. به این صبر نام «حلم» داده می‌شود. نقطه مقابلش خشم و غضب است. قسم دیگر، صبر بر شهوت شکم و دامن است که از لذات قبیح است. نام این صبر «عفّت» است که در قرآن به این عبارت بیان شده است: وَ اَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ

[١] . یعنی خیلی جهاتش خوب است چون مستند به آیات و اخبار است؛ كتاب خوبی استولی یك تمایلِ این گونه هم دارد.

[٢] . جامع‌السعادات ج ٣/ ص ٢٨٠ (چاپ مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان).