تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٢٨٣ - تنوع تفسیر اجتهادی

دادن و انجام ندادن آن، هر دو، نکوهیده و مذموم است».
او می‌گوید: «این وجوه و این گفتارها مخالف اصول اعتزال است و محقّقان گذشته و حال، آنها را در دفع و هدم اصول معتزله به کار برده‌اند و معتزله با هر جواب ممکن و قانع کننده سعی در جواب دادن به این موارد کرده‌اند».
البته در این وجوه پنجگانه- که پنداشته است برای پذیرفتن جواز تکلیف ما لا یطاق دلایل محکم و استواری هستند- و گمان کرده است که خصم آنان، یعنی معتزله، هر اندازه قدرت و توان داشته باشند در جواب دادن به آن عاجزند! آثار سستی و ضعف کاملا هویداست؛ زیرا اساس آن این است که علم ازلی الهی به بی‌ایمانی کافران تعلق یافته و وجود علم به هر صورتی که باشد، علّت وقوع معلوم نیست؛ بلکه وقوع معلوم در زمان خاص خود، علت به حصول آن علم است. پس علم تابع معلوم است؛ لذا اگر فرض بر ایمان آنان شود، علم به ایمان، حاصل است. پس علم قدیم، اصل نیست؛ بلکه فرع تحقق معلوم در زمان خود است؛ همان طور که ابو الحسین بصری می‌گوید: «علم تابع معلوم است». پس اگر فرض شود ایمان مکلّف، واقعی است، نتیجه آن، علم ازلی خدا به ایمان اوست. مهم این است که مکلف در انتخاب کفر و ایمان مختار است؛ پس هر کدام محقق شود، خداوند آن را در ازل می‌دانسته و علم خدا، سبب نمی‌شود که از مکلف سلب اختیار شود. این برای کسی که تدبّر و تعمّق کند واضح است و گمان نمی‌کنم این مسأله بر شخصی مثل فخر رازی که صاحب ذهنی روشن بوده، مخفی باشد. آری، این تظاهری است در دفاع از مذهب رسمی که از جانب حکومتهای زمان بر مردم تحمیل شده و همین تظاهر او را وادار به ذکر وجوهی کرده که ضعف و سستی بر چهره آنها مشخص است و برای هماهنگی با جوّ حاکم مجبور به سازگاری با وضع موجود گردیده است و به همین علت می‌بینیم هنگامی که به ذکر دلایل معتزله می‌پردازد، آن دلایل را با قدرت و دقت و احاطه و تفصیل بیان می‌کند؛ چنانچه مجالی برای امکان قبول وجوه و استدلالات اشعری باقی نمی‌گذارد.
او دلایل معتزله را در سه مورد می‌آورد: نخست ممانعت نکردن از کفر و ایمان؛ دوم اینکه وجود علم، مستلزم عمل نکردن نیست؛ و سوم نقض این وجوه پنجگانه