و غیره دیده می‌شود؛ در حالی که برخی او را متهم می‌سازند و می‌گویند او با این روش اعتقادات خود را تقویت می‌کرده و جرأت آشکار ساختن آن را نداشته است.
در مورد علت آن می‌گوید: «وی- همان طور که هنگام مرگ در وصیت نامه‌اش اظهار داشته- اشتیاق زیادی برای رسیدن به حق داشت؛ از همین رو، تمام توان و استعدادش را در بیان شبهات دشمنان و مخالفان به کار گرفت تا اینکه سخنی برای آنان باقی نماند؛ اما در ارائه جواب، نیروی خود را از دست داده بود و سستی نشان می‌داد؛ و ما می‌دانیم که از نظر روحی و روانی وقتی کسی تمام توانش را در کاری صرف نماید از پرداختن به کاری دیگر ناتوان می‌ماند و نیروی نفس و روح معادل با نیروی بدن است. خود وی در مقدمه کتاب «نهایة العقول» به ذکر این مسأله پرداخته و صحّت این نظر را تأیید کرده است؛ زیرا وی ملزم بوده که مذهب مخالف را به طور کامل بیان کند چنانکه اگر خصم بخواهد به بیان نظر خویش بپردازد نتواند چیزی بر آن بیفزاید یا از آن بکاهد و به همین علت در کتاب «الاربعین» ادلّه قائلین به «جهت» را بیان کرده، سپس خواسته است به آن جواب دهد؛ اما از عهده آن برنیامده و در دو جا به گونه‌ای ناگوار دچار مغالطه شده و آن را در مواضع متعددی بیان کرده است». [١]
از جمله مواردی که ظاهرا درباره مذهب خویش یعنی مکتب اشعری، به بحث پرداخته، هنگام تفسیر این آیه است: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ». [٢] وی می‌گوید: «اهل سنت (منظورش اشاعره است) به این آیه و آیات مشابه دیگری چون: «لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلی أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ» [٣] و «ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً ... سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً» [٤] و «تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ» [٥] استدلال کرده‌اند که تکلیف ما

[١] الاکسیر فی علم التفسیر، ص ٢٦ و ٢٧.
[٢] «در حقیقت کسانی که کفر ورزیدند- چه بیمشان دهی، چه بیمشان ندهی- برایشان یکسان است و ایمان نخواهند آورد». بقره ٢: ٦.
[٣] «آری، گفته [خدا] درباره بیشترشان محقق گردیده است؛ پس آنان ایمان نخواهند آورد» یس ٣٦: ٧.
[٤] «مرا با آنکه [او را] تنها آفریدم واگذار ... به زودی او را به بالا رفتن از [گردنه عذاب وادار می‌کنم». مدثّر ٧٣: ١٧.
[٥] «بریده باد دو دست ابو لهب». مسد ١١١: ١.