تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٥٠٩ - شیوههای مختلف تفسیر عصری

شیوه غریب خواسته‌اند افکار الحادی خود را- در پوشش دین- جلوه دهند. [١]
این گروهکها خود و افکار و نوشته‌هاشان، همچون کفهای آلوده سیل، در کوتاه مدت محکوم به فنایند؛ از این رو بیش از این، بحث درباره آنان بیهوده است.

د) شیوه عقلی افراطی‌

اشاره

تفسیر به شیوه عقلانی افراطی، بر اثر موجهای سیاسی- اجتماعی در این چند دهه اخیر پدید آمده است و خودباختگی برخی نویسندگان در مقابل تهاجم فرهنگی عصر، آنان را وا داشته تا هر گزارش غیبی یا پدیده غیر قابل تفسیر مادّی را با تأویلات غیر منطقی و بی‌اساس توجیه کنند و به اصطلاح طوری وانمود کنند که دین و قرآن همان را می‌گویند که علم‌گرایان محض باور دارند؛ و پیش خود خواسته‌اند تا رضایت و پذیرش غریبان را جلب نمایند؛ غافل از آنکه خود مجذوب آنان شده‌اند و می‌کوشند تا گزاره‌های وحی را نیز با خود همراه کنند. در این گونه تفسیرها ملائکه، جن و معجزات انبیا، دستخوش توجیهات و تأویلات غریبی گشته که بیرون از قواعد فنّ تفسیر است. همچنین با افراط، هر آیه و سوره‌ای را تفسیر علمی نموده و فرضیّه‌های مختلف و ناپایدار علمی را در میان تفسیر جای داده و بر قرآن منطبق- و به عبارت بهتر تحمیل- کرده‌اند. تفسیر سید احمد خان هندی در قرن سیزده پیشتاز به وجود آمدن این گونه تفاسیر است. اینک گزارشی از این تفسیر و مفسّر آن:

١. تفسیر سید احمدخان هندی‌

اشاره

«تفسیر القرآن و هو الهدی و الفرقان» [٢] نوشته سید احمد خان هندی، نخستین تفسیری بود که راه تأویل به شیوه عصری را در تبیین مفاهیم قرآن گشود. احمد خان

---

[١] به کتابچه «چگونه قرآن بیاموزیم» این گروه رجوع شود. برای آگاهی بیشتر ر. ک: «علوم قرآنی»، بحث محکم و متشابه، فصل ششم، ص ٢٨٤ و ٢٨٥.
[٢] این تفسیر، ١٦ سوره اول قرآن (تا سوره نحل) را در بر می‌گیرد و به دست سید محمد تقی داعی گیلانی- به طور ناقص- به فارسی ترجمه شده است و در انتشارات «علمی» در تهران به چاپ رسیده است.