به گمان خود، آنچه را پیشینیان گفته بودند و با علم و عقل سازش نداشت، فرو ریخت و از نو بنیادی متناسب با فهم روز فراهم ساخت.
سید احمد خان فرزند محمد تقی خان در سال ١٨٢٧ م/ ١٢٣٢ ق در دهلی به دنیا آمد. یکچندی به عنوان بایگان در دادگاه جنایی وابسته به حکومت استعمار انگلیس در هند، به خدمت مشغول شد. در خاموش کردن مسالمت‌آمیز در یک شورش انقلابی که هندیان در طی آن، به جان انگلیسیها افتادند، به نفع انگلیسیها کوشید. به پاس این خدمات و تلقی محترمانه‌ای که از انگلیسیها داشت، به أخذ مقرّری سالانه و سپس دریافت لقب «سر» (شوالیه) [١] از دولت انگلیس نایل آمد. در پنجاه و دو سالگی که دو فرزندش را برای ادامه تحصیلات به انگلستان برد، دیدن ترقیات شگرف اروپائیها از نزدیک، اندیشه‌اش را در مهم شمردن تعلیم و تربیت به سبک جدید و با الهام از فرهنگ غربی، ریشه دارتر کرد. در بازگشت، انجمنی علمی- ادبی و دانشگاهی به سبک دانشگاههای اروپایی در علیگره تأسیس کرد که بر محور آن دانشگاه و فارغ التحصیلان آن، گرایش فکری پیشتازی پدید آمد. [٢]
گرایش و نگرش سیاسی و بسیار محافظه‌کارانه سید احمد خان متناقض و بی انسجام بود. از یک سو با عزمی جزم از کشیده شدن به عرصه سیاست پرهیز داشت و شعار او «آموزش، آموزش، آموزش» بود- که این عزم او به کناره گرفتن از نهضتهای سیاسی، غالبا مورد سوء ظن و تمسخر واقع شده- و از سوی دیگر تردیدی نیست که وی دست‌آموز سیاست مزورانه انگلیس بوده است. توصیّه سیاسی مهم او همین بود که مسلمانان باید با تمسک به ذیل عنایت اسلام، خود یک ملّت مستقل و واحدی باشند. اما این تمسک به ذیل اسلام، در عمل، توسل به ذیل عنایت دولت علّیّه بریتانیا شد. تصور نمی‌رود که عنوان پر افتخار «سر» که انگلیسیها در سال ١٣٠٥ ق/ ١٨٨٨ م به سید احمدخان دادند در جهت تحکیم مبانی اسلام و تحقّق امّت واحده اسلامی بوده باشد. به تعبیر دیگر می‌توان گفت: وی توجیه کننده

[١] سر- با کسر سین به طور اشباعی- در انگلیسی و شوالیه در فرانسوی، به معنای نجیب‌زاده و لقب اشراف است.
[٢] ر. ک: استاد احمد امین مصری، زعماء الإصلاح فی العصر الحدیث، صفحات ١٣٨- ١٢٠.