تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٢٨٠ - تنوع تفسیر اجتهادی
شیخ محمد بهاء الدین عاملی در مورد حوادث ماه شوال، در روز عید فطر میگوید: «و در این روز در سال ٦٠٦، فخر رازی ملقب به امام که در اصل از مازندران بود ولی در ری متولد شد، وفات یافت. او به تشیع گرایش داشت و این مسأله بر هر کس که تفسیرش را بررسی کند پوشیده نیست. قبر او در شهر هرات میباشد». [١]
امام المشککین
از جمله ویژگیهای امام فخر رازی این است که به مسائل مختلف ادب و کلام و فلسفه و اصول وارد میشود و از آن خارج نمیشود مگر آنکه انبوهی از شک و ابهام را در مورد آن مسأله بر جای میگذارد که چه بسا منشأ ایجاد اشکال یا اشکالات فراوانی میگردد؛ ولی به این اشکالات جز جوابهای ضعیف و سست نمیدهد و خواننده را در حیرت و سرگردانی رها میکند. آیا شخصی همچون فخر رازی از جواب به این مسائل عاجز و ناتوان است و یا اینکه از روی عمد به این کار دست میزند؟! معروف است که رازی در اصول عقاید، اشعری مذهب است و به جبر اعتقاد داشته؛ ولی هنگام پرداختن به مسائل کلامی نظریات مذاهب مخالف اشعری را بیان میکند؛ چنانکه گاهی منجر به تضعیف مذهب اشعری میگردد.
نجم الدین طوفی بغدادی- از علمای قرن هفتم- میگوید: «عظیمترین مجموعههایی که من در تفسیر دیدهام کتاب «قرطبی» و کتاب «مفاتیح الغیب» از امام فخر رازی است ولی بیش از اندازه لغزش و اشتباه در آن وجود دارد. شیخ شرف الدین نصیبی مالکی میگوید: استادش سراج الدین مغربی کتابی به نام «المآخذ علی مفاتیح الغیب» تألیف کرده و در آن، مطالب بیهوده و غیر واقعی آن کتاب را در دو جلد بیان کرده و بر آن اشکال زیادی گرفته است؛ مخصوصا آوردن شبهات مخالفان مذهب و دین به صورتی قوی و محکم و آوردن جواب اهل حق به صورت ضعیف و فریبنده.- طوفی میگوید:- این روش فخر رازی در اکثر کتب کلامی و فلسفیاش، مانند الاربعین، المحصّل، النهایة، المعالم، المباحث المشرقیه
[١] ر. ک: رساله مختصر «توضیح المقاصد»، ص ٢٥ که ضمن مجموعهای به نام «المجموعة النفیسه» چاپ شده و نیز همان کتاب، انتشارات کتابخانه مرعشی، ص ٥٣٧.