ولى آن مقدارى هم كه لازم بود , آن مقدار را محجوب نكرد هم از راه انديشه ميشود بان حد لازم رسيد و هم از راه شهود ميشود نائل شد , هم با فكر مى شود پر كشيد و هم با دل ميشود غوطه و رشد هم يناله غوص الفطن و هم يدركه بعد الهمم .

هم با انديشه ميشود آن مقدار لازم را شناخت و هم با شهود دل ميشود مقدار لازم را يافت . گر چه آنچه را كه دل مشاهده مى كند , با انديشه هم ميتوان يافت ولى آنچه را دل مشاهده مى كند از انديشه ايكه عقل مى فهمد , هم سودمندتر و هم دشوارتر است . پركشيدن به اوج انديشه و رفتن به قله فكرى آسانتر از شنا كردن و به عمق دريا رسيدن است . سفر فضائى آسانتر از سفر دريائى است , رفتن در دل درياى عرفان سنگين تر از پر كشيدن در فضاى باز استدلال فلسفى است , خلاصه آن مقدار واجب از معرفت خداوند متعال خواه با فكر و خواه با مشاهده از هر راه به چهره بشر گشوده است .

ولم يحجبها عن واجب معرفته .

زيرا جهان آفرينش آيات و نشانه هاى حقند . چنانكه در بحثهاى تفسير موضوعى قرآن كريم مبسوطا بيان شده است .

فهوالذى تشهد له اعلام الوجود , على اقرار قلب ذى الجحود , تعالى الله عما يقول المشبهون به , والجاحدون له علوا كبيرا [١] .

بنابراين اگر در يك خطبه فرمود آغاز دين , شناخت خداست و شناخت كنه خدا ممكن نيست , اين دو مطلب را در خطبه ٤٩ مشخص فرموده است .

اما آنچه كه در شناخت خدا نقش دارد بعنوان استدلال در يكى از خطبه هاى بلند توحيدى اينچنين بيان فرموده است .

[١]نهج البلاغه فيض الاسلام خطبه ٤٩ , صفحه ١٣٦ .