در مطلب سوم كه مسئله بساطت بود فرمود خدا بسيط است جزء ندارد بعض ندارد نمى شود خدا را تجزيه كرد نمى شود براى خدا بعض فرض كرد جزء و بعض يا در كميات است كه ما يك متكممى را تقسيم مى كنيم به نصف و ثلث و ربع كه اينها اجزاء و ابعاض اويند . يا در يك شى اى كه مركب از ماده و صورت است او را تجزيه مى كنيم به ماده و صورت يا اگر كميتى ندارد و ماده و صورتى ندارد در ذهن تجزيه مى شود به يك مشترك و به يك مختص . جنس و فصل و مانند آن . اين سه رقم . يا اگر چه مشترك و مختص هم برنميدارد لااقل مركب از وجود و ماهيت است يعنى هستى دارد كه عين ذات او نيست . اين هم يك نحو تجزيه و تحليل است كه مرحله چهارم از تجزيه و تحليل است يا اگر مركب از وجود و ماهيت نبود جنبه وجودى او را ملاحظه كرديم . اين وجودى است محدود مركب از وجدان و فقدان , يعنى يك مرحله اى را داراست مراحل بعد را ندارد كه بدترين انحاء همان تركيب از وجود و عدم است . وجدان و فقدان است اينها تجزيه و تبعيض پنجگانه است . يا كمى است مانند نصف و ثلث يا در مركبات خارجى است مانند ماده و صورت يا در مركبات ذهنى است مانند جنس و فصل يا در بسائط مجرد است نظير وجود و ماهيت يا مركب از وجدان و فقدان است مثل وجودات امور مجرده نه خود موجود مجرد كه مركب از ماهيت و وجود است بلكه ملاحظه متن درجات وجود , تمام اينها كميت است نه داراى ماده و صورت است نه داراى جنس و فصل است , نه داراى وجود و ماهيت است نه اينكه وجودش وجود محدود . ( لا تناله التجزئة و التبعيض ) [١] بنابراين نه چشم ميتواند بر او مسلط شود نه جان ميتواند به او احاطه پيدا كند ( ولا تحيط به الابصار والقلوب ) [٢] اين بساطت اوست . ما اگر خواستيم يك موجود بسيطى را كه

[١]و ٢ نهج البلاغه فيض الاسلام , خطبه ٨٤ , صفحه ٢٠٢ .