جانت را شبستان روحت را با چراغ حكمت روشن كن . شناخت مبدأ عالم , شناخت پايان عالم , شناخت رسولان عالم , شناخت وظيفه و كمال و رشد انسانى حكمت است و عمل كردن به اينها حكمت است فرمود :

جانت را با حكمت روشن كن و نوره بالحكمة و ذلله بذكر الموت [١] با اين نام مرگ و ياد مرگ آن خوى سركشى و طاغوت را , آن تكبر و غرور را , آن خودخواهى را در هم بشكن و از اين نظر خود را متواضع كن با ياد مرگ با نام مرگ از قله غرور پائين بيا .

تواضع است دليل رسيدگان به كمال *** كه چون سوار به مقصد رسد پياده شود

انسانى كه به مقصد رسيده است پياده است انسانى كه سواره مى رود هنوز به مقصد نرسيده . انسان رسيده نرم است و متواضع انسان كامل لين است و معتدل . فرمود :

اين خوى تكبر و غرور و خود پسندى را بوسيله ياد مرگ نرم كن ( و ذلله بذكر الموت و قرره بالفناء ) [٢] بر او مقرر كن او را در آرامگاهى قرار بده كه بفهمد رفتنى است . منظور فناى طبيعت است و گرنه انسان براى هميشه باقى خواهد بود و بصره فجائع الدنيا [٣] زشتى هاى دنيا , تبهكاريهائى كه در دنيا انجام ميشود آن رذائل اخلاقى كه از دنيا بر ميخيزد اينها را براى جانت روشن كن كه او ببيند او را بصير كن بينا كن كه اين فجيعت ها و زشتيها و تبهكاريهاى دنيائى را عميقا بنگرد .

و اعرض عليه اخبار الماضين [٤] جريان گذشته ها تحولات تاريخى عبرت آور گذشته ها را بر جانت عرضه كن . تاريخ جزء علوم اصالى نيست . جزء علوم آلى است يعنى نظير فلسفه نيست كه شناختش مطلوب باشد بلكه شناختش بخاطر آن نقاط و نكات حساس است . آن نكات

[١] و ٢ و ٣ و ٤ نهج البلاغه فيض الاسلام , نامه ٣١ , صفحه ٩٠٩ .