تركيه تبعيد شد. محل سكونت امام خمينى در تركيه، شهرى به نام «بورسا» بود كه ايشان نيز در مقدمه جلد اول كتاب «تحرير الوسيله» بدان اشاره كرده است‌ [١]. در هر حال، كتاب «تحرير الوسيله» درمدت شش ماه به نگارش در آمد كه در انتهاى جلد دوم مباحثى چند درباره مسايل جديد فقهى، از جمله «تغيير جنسيت» مطرح شده است.

ب) استفتاءآت، كتاب‌هاى فقهى و ...:

با پيشرفت علم پزشكى و افزايش جراحى‌هاى تغيير جنسيت، پرسش‌هاى فقهى متعددى از سوى مقلّدين و مردم متدين مطرح شده است. تقريباً تمام رساله‌هايى كه تحت عنوان: رساله استفتاءآت، احكام پزشكى و مانند آن از سوى مراجع تقليد انتشار يافته است، مسأله تغيير جنسيت را نيز مورد بررسى قرار داده است. اين امر نشان مى‌دهد كه اين مسأله، پر دامنه و مورد پرسش عدّه زيادى از مردم، جامعه پزشكى و مراكز علمى و دانشگاهى بوده است. مراجع و فقيهان زيادى در اين باره، اظهار نظر كرده‌اند كه بيان ديدگاه‌ها و نظرات آن در بخش‌هاى آتى اين رساله خواهد آمد. در اين جا، به عنوان بيان «پيشينه تحقيق» اسامى تعدادى از آنان را مى‌آوريم:

١. آيت‌الله سيد ابوالقاسم خويى:

ر. ك: الف- ابوالقاسم موسوى خويى؛ استفتاءآت: پرسش و پاسخ.

ب- ابوالقاسم موسوى خويى؛ منية السائل؛ استفتاءآت هامة، تدوين از: موسى مفيدالدين عاصى عاملى، چاپ سوم.

ج- سيد حسين الحسينى؛ احكام المغتربين، و فقاً لفتاوى عشره من مراجع التقليد.

٢. آيت‌الله سيد محمد رضا گلپايگانى:

ر. ك: سيد حسين الحسينى؛ احكام المغتربين، وفقاً لفتاوى عشرة آن مراجع التقليد.

[١]. امام خمينى در مقدمة تحريرالوسيله چنين مى‌گويد: «اين جانب قبلًا حاشيه‌اى بر كتاب «وسيلة النجاة» مرحوم آيت‌الله سيد ابوالحسن اصفهانى نوشته بودم، ولى زمانى كه از شهر قم به خاطر رويدادهاى غم‌انگيزى كه براى اسلام و مسلمين پيش آمد- كه شايد تاريخ آن ها را ضبط كند- در اواخر ماه جمادى‌الثانى ١٣٨٤ ق. [١٣٤٢ ش.] به «بورسا» از شهرهاى تركيه تبعيد شدم، و تحت نظر و مراقبت، فارغ البال بودم، تصميم گرفتم به منظور سهولت استفاده، آن حاشيه را در متن كتاب مذكور مندرج نمايم، و اگر خداى تعالى توفيق دهد مسائل ديگرى را هم كه زياد مورد ابتلا است به آن بيفزايم ...»