الله» است و منظور از تغيير يا تبديل خلق الله، تحريم حلال و تحليل حرام است. عكرمه و عده‌اى ديگر از ابن عباس نقل كرده‌اند كه منظور اخصا (اخته كردن) است و اين عده، اخته كردن حيوانات را مكروه مى‌شمردند.

از ابن عباس نقل شده كه منظور وشم (وصل موى مصنوعى) است. از زجاج نقل شده كه منظور آيه شريفه خورشيد، ماه و سنگ است كه مردم از انتفاع آن رويگردان شده و در عوض به عبادت آن‌ها مشغول شده‌اند. [١] ٢. تفسير تبيان: شيخ طوسى در تفسير تبيان مى‌گويد: در معناى «تغيير خلق الله» اختلاف شده است. ابن عباس و عده‌اى ديگر مى‌گويند كه مراد خواجه كردن و اخته‌كردن است و حتى اخته كردن حيوانات مكروه است. عده‌اى ديگر گفته‌اند: مراد «تغيير دين الله» است كه اين معنا از امام باقر و امام صادق (ع) نيز روايت شده است و عده‌اى زياد گفته‌اند منظور دين الله است كه فطرت مردم بر آن است كه خداوند درباره آن مى‌فرمايد: فطرت الله التى فطر الناس عليها لاتبديل لخلق الله ذلك الدين القيم. عده‌اى گفته‌اند مراد وشم است.

برخى گفته‌اند: منظور حيوانات است كه خداوند آن‌ها را براى استفاده انسان‌ها آفريده است، ولى عده‌اى آن‌ها را براى خود حرام كرده‌اند و خلقت خوشيد، ماه، سنگ و .... براى استفاده انسان‌ها است، ولى عده‌اى از مسير طبيعى آن خارج شده و اين‌ها را معبود خويش قرار داده‌اند.

صاحب تفسير تبيان معتقد است: بهترين معنا و صحيح‌ترين آن اين است كه «تغيير خلق الله»

به معناى تغيير دين الله است و تمام تفسيرهاى ديگر در ذيل همين معنا قابل ارزيابى است. [٢]

[١]. ابوعلى الفضل بن الحسن الطبرسى، مجمع البيان، ج ٣، ص ١٨٨: «اى و لآمرنّهم بتغيير خلق الله فليغيره، و اختلف فى معناه، فقيل: يريد دين الله و أمره، عن ابن عباس و إبراهيم و مجاهد و الحسن وقتادة و جماعة. و هو المروى عن أبى عبدالله (ع). ويؤيده قوله سبحانه و تعالى: «فطرة الله التى فطر الناس عليها لاتبديل لخلق الله» و أراد بذلك تحريم الحلال و تحليل الحرام، و قيل: أراد معنى الخصاء عن عكرمة و شهر بن حوشب و أبى‌صالح عن إبن عباس و كرهوا الإخصاء فى البهائم. و قيل: أنّه الوشم عن إبن مسعود. و قيل: أنّه أراد الشمس و القمر و الحجارة عدلوا عن الإنتفاع بها إلى عبادتها عن الزجاج».

[٢]. محمد بن الحسن طوسى، تفسير التبيان، ج ٣، ص ٣٣٣.