و اگر درست تامل شود- از اين نظر موجودات جهان- از علل يك نوع خاص- از وجود در آنها نيست مانند مجردات علوى- برخى ديگر امكان بيش از يك نوع خاص- از وجود در آنها هست و آنها ماديات مى‌باشند- ماده طبيعى استعداد دارد كه- با علل و عوامل مختلف مواجه شود- و قهرا تحت تاثير هر كدام از آنها- يك حالت و كيفيت و اثرى پيدا مى‌كند- مخالف با حالت و كيفيت و اثرى كه- از آن ديگرى مى‌توانست پيدا كند- براى يك ماده طبيعى هزارها اگر وجود دارد...- در مجردات كه بيش از يك نحو وجود نمى‌توانند- داشته باشند و تحت تاثير عوامل مختلف قرار نمى‌گيرند- قضا و قدر حتمى است و غير قابل تبديل است- زيرا با بيش از يك سلسله از علل سر و كار ندارند- و سر نوشت معلول بدست علت است- و چون امكان جانشين شدن سلسله‌اى- از علل بجاى اين سلسله نيست- پس سر نوشت آنها حتمى است اما در غير مجردات كه- امكان هزاران نقش و رنگ را دارند- و تحت قانون حركت مى‌باشند- و همواره بر سر دو راهيها و چهار راهيها مى‌باشند- قضا و قدرهاى غير حتمى وجود دارد- يعنى يكنوع قضا و قدر سر نوشت نها را معين نمى‌كند- سرنوشتهاى مختلف در انتظار آنها است- و چون هر سلسله از علل را در نظر بگيريم- امكان جانشين شدن يك سلسله ديگر در كار هست- پس سر نوشت آنها غير حتمى است- بهر اندازه كه اگر در باره آنها صحيح است- قضا و قدرها هست و امكان تغيير و تبديل وجود دارد - .

اگر از نظر آنچه در جهان هستى واقع شده- و مى‌شود نگاه كنيم يكنوع قضا و قدر بيشتر وجود ندارد- يعنى اشياء آن طور كه هستند و با استناد به علل- و اسباب تامه‌اى كه به آنها استناد دارند- قضا و قدرشان حتمى است- ولى در عين حال نوعى ضرورت مشروط و قدر مشروط هم- در باره موجودات مادى واقعا صادق است كه- اگر چنين مى‌شد امكان چنان شدن در كار بود- .

اين مطلب را مى‌توانيم بصورت ديگر بيان كنيم- و آن اينكه بگوئيم