خلاصه برهان اينست كه- علت تقدم وجودى دارد بر معلول- نه تقدم زمانى معلول- با اينكه هم زمان با علت است- و از اين نظر تقدم و تاخرى در كار نيست- در مرحله و مرتبه بعد از علت قرار گرفته- و مشروط به وجود علت است- بر خلاف علت كه مشروط به وجود معلول نيست- يعنى در باره معلول صادق است كه- تا علت وجود پيدا نكند او وجود پيدا نمى‌كند- اما در باره علت صادق نيست كه- تا معلول وجود پيدا نكند او وجود پيدا نمى‌كند- كلمه تا مفيد همان مفهوم شرطيت و مشروطيت است- .

مثالى ذكر مى‌كنيم- فرض مى‌كنيم گروهى مى‌خواهند در يك امرى- مثلا حمله به دشمن اقدام كنند- اما هيچيك از آنها حاضر نيست پيشقدم شود- و حتى حاضر نيست همقدم باشد- بسراغ هر كدام كه مى‌رويم مى‌گويد- تا فلان شخص حمله نكند من حمله نخواهم كرد- شخص دوم نيز همين را نسبت بشخص سوم مى‌گويد- و شخص سوم نسبت به شخص چهارم و همينطور... يك نفر پيدا نمى‌شود كه بلا شرط حمله كند- آيا ممكن است در چنين وضعى حمله صورت گيرد البته نه- زيرا حمله‌ها مشروط است به حمله ديگر- حمله غير مشروط وجود ندارد- و حمله‌هاى مشروط كه سلسله را تشكيل ميدهند- بدون شرط وجود پيدا نمى‌كنند- نتيجه اينست كه هيچ اقدامى صورت نمى‌گيرد- .

اگر سلسله‌اى غير متناهى از علل و معلولات فرض كنيم- چون همه ممكن الوجود مى‌باشند- وجود هر كدام مشروط بوجود ديگرى است- كه آن ديگرى نيز به نوبه خود- مشروط بديگرى است- تمام آنها بزبان حال مى‌گويند- تا آن يكى ديگر وجود پيدا نكند- ما وجود پيدا نخواهيم كرد- و چون اين زبان حال زبان همه است بلا استثناء- پس همه يكجا مشروطهائى هستند كه- شرطشان وجود ندارد- پس هيچيك وجود پيدا نخواهد كرد- .

از طرف ديگر چون مى‌بينيم- موجوداتى در عالم هستى وجود دارد- پس ناچار واجب بالذات و علت غير معلول- و شرط غير مشروطى در نظام هستى هست- كه اينها وجود پيدا كرده‌اند- .

برهان خاص ابن سينا - و همچنين برهان صدر المتالهين را- ضمن توضيح مطالب متن در پاورقى ذكر خواهيم كرد