نكته قابل توجه اينست كه قرآن كريم - آثار و مخلوقات را به نام آيات مى‌خواند- و توجهى كه از اين راه پيدا مى‌شود- تذكر و يادآورى مى‌نامد- قرآن كريم مى‌خواهد مطالعه در مخلوقات را- وسيله‌اى براى تنبه و بيدارى فطرت قرار دهد- يعنى قرآن مطالعه در مخلوقات را تاييدى- براى راه فطرت و دل قرار داده است- هدف از سوق دادن به مطالعه در مخلوقات- تنبه و تذكر است نه استدلال و استنتاج- .

پس مسئله مهم اينست كه آيا واقعا- علم و فنى مجهز به همه شرايطى كه- در يك علم و فن لازم است وجود دارد كه- پاسخگوى مسائل مورد نياز بشر- در مورد خدا و ماوراء طبيعت باشد يا نه- .

بگذريم از راه عرفان و سلوك كه آن چنان- با عمل و ساختن و تكميل نفس بستگى دارد- كه بايد گفت عمل است نه علم- به علاوه چنانكه گفته شد با طريق عادى- قابل تعليم و تعلم نيست- و به اصطلاح چشيدنى است نه شنيدنى- آرى بگذريم از اين راه- مطالعه خلقت يعنى راه علوم حسى و تجربى- چنانكه گفته شد به هيچ وجه قادر نيست- جوابگوى مسائل مورد نياز بشر در الهيات باشد- زيرا اين راه همين قدر اثبات مى‌كند كه- جهان با نيروى مدبر قادر مريد اداره مى‌شود- اما خود آن قوه چه وضعى دارد- آيا واجب الوجود و قائم بالذات است- يا او نيز به نوبه خود مخلوق يك نيروى ديگريست- آن نيروى ديگر چطور آيا در نهايت- امر به نيروى قائم بالذات منتهى مى‌شود يا نه- آيا آن نيرو واحد است يا متعدد- بسيط است يا مركب از كجا آمده است ازلى و ابديست- به همه چيز بلا استثنا عليم و قدير است- يا براى علم و قدرت او حدى هست- به مخلوقات خود نزديك است يا از آنها دور است- مخلوقات در برابر او مختارند يا مجبور- صفاتش مغاير با ذات است يا عين ذات- ازلا و ابدا در كار خلقت است- يا خلقتش محدود است به زمان محدود- مستقيما در كارها دخالت مى‌كند يا به وسائل و اسباب- پس آيا در اداره جهان اعوان و انصار دارد- .

اينها و يك عده مسائل ديگر است كه- خواه ناخواه براى بشر مطرح است- و تا اينها راه حل صحيح نداشته باشد- مسئله خدا و ماوراء الطبيعه مجهولى بيش نخواهد بود- .

از طرف ديگر مى‌بينيم قرآن - در اينگونه مسائل سكوت نكرده است- اين مسائل و يك سلسله مسائل ديگر را طرح مى‌كند چرا- آيا جز براى درك و فهم و حل است- قرآن در باره خدا و ماوراء الطبيعه- چنين مسائلى طرح مى‌كند- لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ شورى ١١-