ماشين حساب دقيقا جمع و تفريق و ضرب و تقسيم مى‌كند- يك اتومبيل مجهز است به دستگاهى كه- مجموع مسافتى را كه تا كنون طى كرده- و دستگاهى كه سرعت حركت اتومبيل را نشان مى‌دهد- و دستگاههائى كه تمام شدن روغن- يا بنزين را اعلام مى‌كند- دستگاه رادار از پيش وقوع خطر را اطلاع مى‌دهد- يكدستگاه ساده قطب‌نما جهت را- بطرز صحيح نشان مى‌دهد- اين مقدار از راه‌يابى و كار منظم- از مجموع خواص فيزيكى و شيميائى اشياء- استفاده و استنتاج مى‌شود- و لازمه سازمان يافتن مواد- و اشياء و حركات و آثار آنها است- .

بدون شك نتيجه سازمان منظم- و تشكيلات مرتب و حساب شده- كار منظم و مرتب و حساب شده است- اين نوع از راه‌يابى از گذشته- و عليت فاعلى سرچشمه مى‌گيرد- يعنى از مجموع امورى كه داراى- يك سلسله خواص فيزيكى و شيميائى مى‌باشند- سازمانى بوجود آمده- و اجزاء مجموعه بيكديگر مربوط شده‌اند- و لازمه قهرى و نتيجه جبرى مواد جمع شده- به علاوه خاصيتهائى كه هر كدام دارند- و به علاوه نظم و ارتباطى كه ميان آنها برقرار شده- و آنها را بصورت يكدستگاه در آورده- كار معين و راه پيمائى منظم است- .

نوع ديگر از راه‌يابى كه در اشياء مشاهده مى‌شود- آن چيزى است كه گذشته و عليت فاعلى- يعنى نظم مادى براى چنين راه‌يابى كافى نيست- آن نوع از راه‌يابى حكايت مى‌كند- از رابطه مرموزى ميان شىء و آينده‌اش- و از عليت غائيه يعنى- از يكنوع علاقه و توجه به غايت و هدف- .

حركات و اعمال يكدستگاه تا آنجا كه مربوط- به سازمان مادى شىء است قابل پيش بينى است- يعنى نفس سازمان مادى- و تشكيلات داخلى شىء كافى است كه- با احاطه به آنها بتوان كارهاى آن را پيش بينى كرد- زيرا مى‌توان رابطه تاليفى و تركيبى- مجموعه موادى كه در يكدستگاه كار گذاشته شده است- و عملها و عكس العملهاى قهرى را بدست آورد- و تا وقتى كه حركات و اعمال يك شىء- در حدود عملها و عكس العملهاى طبيعى اجزاء شىء است- و قابل پيش بينى است- راه‌يابى شىء نتيجه قطعى نظم سازمان او است- و دليل جداگانه‌اى به شمار نمى‌رود اما اگر رسيد به مرحله‌اى كه- آن شىء كار خاصى نبايد انجام دهد بر سر دو راهى است- در عين حال آن شىء يكى از آن راهها كه- او را بهدف مى‌رساند انتخاب مى‌كند- اينجا است كه پاى هدايت نوع دوم به ميان مى‌آيد- پس موجبات و مرجحات راه‌يابى نوع اول- در گذشته و عليت فاعلى شىء نهاده شده است- و موجبات و مرجحات راه‌يابى نوع دوم- در عليت غائى و آينده آن شىء نهاده شده است- در نوع اول شىء وجوب و ضرورت خود را- از فاعل