اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ١٢٣ - اشكال
پاسخ اين نظريه تاريخى و اجتماعى را- كه برخى از دانشمندان ذكر كردهاند- و خلاصهاش با بيان ديگر اينكه- دين توحيد مولود وثنيت و ارباب انواع پرستى بوده- و معلول اقتصاد بشر و نتيجه لازمه- انتقال ملوك الطوائفى به امپراطورى بزرگ است- به گواهى آثار وثنى بسيار باستان- نمىشود قابل اعتماد دانسته- و ناقض نظريه فلسفى ما گرفت زيرا اولا- وثنيين پيوسته آثار صنعتى مربوط- به خدايان متعدد خود مانند بتها و جز آنها داشته- و پس از خود بيادگار گذاشتهاند ولى خدا پرستى- بمعنى يكتا پرستى اثر جسمانى صنعتى ندارد- .
و از اين روى آثار كهنه و باستانى وثنيين- اثبات نمىكند كه در آن اعصار يا پيشتر از آن- كسانى نبودهاند كه خداى منزه از جسميت و جسمانيت- را بپرستند اگر چه شماره كمى هم داشته باشند- بلكه باريك بينى در مفهوم بت صنم وثن- و در نوع قضاوتهاى انسانى اين نظر را تاييد مىكند- زيرا ساختن بت پيوسته براى تمثيل- و تجسم اوصاف و احوال خدائى است كه- بت مثال اوست از قبيل قهر و لطف و مهر و كين- .
انسان باستان رب النوع دريا و آتش و باد را- مىپرستيده براى اينكه از قهر و خشم وى ايمن گردد- رب النوع زمين را ستايش مىكرده-