حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٩٤ - نشانهشناسی احادیث تقطیعشده در کتابهای روایی

دوره دوم از قرن‌های چهارم تا ششم اهمیت به‌سزایی دارد؛ زیرا به سبب شکل‌گیری جوامع حدیثی چون الکافی، من لا یحضره الفقیه و تهذیب الاحکام و نیز به دلیل ظهور محدثان و عالمان بزرگی چون کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی که با نگارش کتاب‌های مختلف روایی در رونق حدیث تأثیر عمده‌ای داشتند. این دوره با شکل‌گرفتن تنظیم و تبویب احادیث، آمار تقطیع واژگانی آن بیشتر از دوره اول است.

ج) دوره سوم (قرن‌های هفتم تا یازدهم)

دوره سوم، پس از شیخ طوسی تا قرن دهم، دوره فترت حدیث محسوب می‌شود. در این دوره به‌علت‌های مختلف سیاسی و... کتابت منابع حدیثی به حداقل خود رسید؛ ازاین‌رو در این فاصله زمانی، موارد اندکی از تقطیعِ واژگانی روایت در کتاب‌های حدیثی دیده می‌شود. قرن دهم با رواج کتب أدعیه و قرن یازدهم با ظهور شارحان و شرح‌نویسی بر جوامع حدیثی، طراوتی دوباره بر حدیث عارض می‌شود. محمدتقی مجلسی، فیض کاشانی، ملاصالح مازندرانی و محمد بن حسن فرزند شهید ثانی از شارحان بزرگ این دوره محسوب می‌شوند. گفتنی است، خاندان ابن‌طاووس -به‌ویژه سیدعلی بن طاووس- را به علت فعالیت در عرصه أدعیه و حدیث باید استثنا کرد. در قرن هفتم تا نهم، آمار تقطیع واژگانی بسیار ناچیزی است؛ ولی در قرن‌های دهم و یازدهم دوباره تقطیع پیرو گسترش فعالیت‌های حدیثی گسترش می‌یابد. در این بخش مواردی از تقطیع حدیث در منابع این دوره به‌عنوان نمونه، بیان می‌شود.

حسن بن سلیمان حلی از هشام بن سالم در مختصر البصائر با سند خود از شیخ صدوق نقل می‌کند:

عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ(ع) قَالَ: سَمِعْتُ أَبِی یحَدِّثُ عَنْ أَبِیهِ(ع) أَنَّ رَجُلًا قَامَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ(ع)، فَقَالَ لَهُ یا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ بِمَا عَرَفْتَ رَبَّكَ؟ فَقَالَ(ع): بِفَسْخِ الْعَزْمِ، وَ نَقْضِ الْهِمَمِ، لَمَّا أَنْ هَمَمْتُ حَالَ بَینِی وَ بَینَ هَمِّی، وَ عَزَمْتُ فَخَالَفَ الْقَضَاءُ عَزْمِی، فَعَلِمْتُ أَنَّ الْمُدَبِّرَ غَیرِی؛[٢٩٠] امام صادق(ع) فرمود: شنیدم پدرم از پدرشان روایت کرد؛ مردی به سوی امیر مؤمنان‌(ع) رفت و عرض کرد: ای امیر مؤمنان چگونه خدایت را شناختی؟ حضرت فرمودند: به شکستن اراده و گسستن همت‌ها، زمانی که اراده‌ای کردم بین من و اراده‌ام حائل شد و قصد کردم، قضای الهی با آن مخالفت ورزید، پس دانستم تدبیر کننده غیر از من است.


[٢٩٠]. مختصرالبصائر، ص ٣٤٧.