ِ مِنْكَ عَلَى مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیهِ مِنْ نَفْسِك؛[٣٥١] اگر با مقام و قدرتى كه دارى، دچار تكبّر یا خود بزرگ‌بینى شدى به بزرگى حكومت پروردگار كه برتر از تو است بنگر.

بنابراین تقویت ساحت اعتقادی در تقویت تربیت اخلاقی، مؤثر است. این تأثیر، علاوه بر تأثیر مستقیم، تأثیر زمینه‌ساز در تربیت اخلاقی دارد.

در ساحت تربیت عبادی دین نیز، ظرفیتی بالا برای زمینه‌سازی و تأثیر مستقیم در تربیت اخلاقی وجود دارد. عبادت اسلامی، علاوه بر تأثیر مستقیم در تربیت اخلاقی افراد، زمینه‌سازی‌های اخلاقی نیز دارد. امیر مؤمنان(ع) درباره تأثیر عبادت در تربیت اخلاقی افراد می‌فرمایند:

وَ عَنْ ذَلِكَ مَا حَرَسَ اللَّهُ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِینَ بِالصَّلَوَاتِ وَ الزَّكَوَاتِ وَ مُجَاهَدَةِ الصِّیامِ فِی الْأَیامِ الْمَفْرُوضَاتِ تَسْكِیناً لِأَطْرَافِهِمْ وَ تَخْشِیعاً لِأَبْصَارِهِمْ وَ تَذْلِیلًا لِنُفُوسِهِمْ وَ تَخْفِیضاً لِقُلُوبِهِمْ وَ إِذْهَاباً لِلْخُیلَاءِ عَنْهُمْ وَ لِمَا فِی ذَلِكَ مِنْ تَعْفِیرِ عِتَاقِ الْوُجُوهِ بِالتُّرَابِ تَوَاضُعاً وَ الْتِصَاقِ كَرَائِمِ الْجَوَارِحِ بِالْأَرْضِ تَصَاغُراً وَ لُحُوقِ الْبُطُونِ بِالْمُتُونِ مِنَ الصِّیامِ تَذَلُّلًا مَعَ مَا فِی الزَّكَاةِ مِنْ صَرْفِ ثَمَرَاتِ الْأَرْضِ وَ غَیرِ ذَلِكَ إِلَى أَهْلِ الْمَسْكَنَةِ وَ الْفَقْرِ انْظُرُوا إِلَى مَا فِی هَذِهِ الْأَفْعَالِ مِنْ قَمْعِ نَوَاجِمِ الْفَخْرِ وَ قَدْعِ طَوَالِعِ الْكِبْرِ؛[٣٥٢] خداوند بندگانش را، با نماز، زكات و تلاش در روزه‌دارى، حفظ كرده است تا اعضا و جوارحشان آرام، دیدگانشان خاشع، جان و روانشان فروتن، دل‌هایشان متواضع باشد و كبر و خودپسندى از آنان رخت بربندد. چرا كه در سجده، بهترین جاى صورت را به خاك مالیدن، فروتنى آورد. گذاردن اعضای پر ارزش بدن بر زمین، اظهار كوچكى كردن است. روزه گرفتن و چسبیدن شكم به پشت، عامل فروتنى است. پرداخت زكات، براى مصرف‌شدن میوه‌جات زمین و غیر آن، در جهت نیازمندی‌هاى فقرا و مستمندان است. به آثار عبادات بنگرید كه چگونه شاخه‌هاى درخت تكبّر را درهم مى‌شكند و از روییدن كبر و خودپرستى جلوگیرى مى‌كند.

توجه به احکام عبادت در اسلام، علاوه بر این تأثیرات مستقیم، زمینه‌سازی آن‌ها را برای تربیت اخلاقی نمایان می‌سازد. تا آنجا که یکی از روش‌های تربیت اخلاقی را می‌توان عبادت اسلامی، دانست.

احکام عبادات، در سازوکاری خاص، زمینه تربیت اخلاقی را فراهم می‌کند. این سازوکار،

[٣٥١]. همان، ص ٤٢٨.

[٣٥٢]. همان، خطبه ١٩١، ص ٢٩٤.