انسان‌ها برای انتقال اطلاعات، گاهی به‌جای بیانِ تمام متن یا سخن، بخشی از آن را نقل می‌کنند تا مخاطب را به سوی هدفی خاص، رهنمون کنند. این روش، زمانی مفید است که باعث دور شدن مخاطب از مقصود اصلی گوینده نشود. گاهی محدثان نیز برای نقل روایت از این شیوه استفاده کرده‌اند. به روشی که محدثان بخشی از روایت را انتخاب و نقل کنند، در اصطلاح «تقطیع حدیث» گفته می‌شود.[٢٤٥] تقطیع حدیث به دو شیوه مرسوم است؛ تقطیعی که نویسنده متناسب با عنوان باب، بخشی از حدیث را آورده و هیچ‌گونه به تقطیع صورت‌گرفته اشاره نمی‌کند؛ تقطیعی که نویسنده با توجه به طولانی‌بودن ادامه حدیث، با الفاظی خاص به آن اشاره می‌کند. مقاله پیش‌رو بر اساس روش دوم به بررسی تقطیع حدیث پرداخته است.

محدثان، شاگردان و واسطه‌های نقل حدیث از معصومان؟عهم؟ هستند. گاهی آنان با الفاظ مخصوص، بخشی از حدیث را انتخاب و نقل کرده‌اند. برخی تقطیع‌ها سبب آسیب‌رساندن به مقصود گوینده و فهم مخاطب می‌شود. شناخت واژگان تقطیع، پژوهشگر حدیث را از قسمت حذف‌شده آگاه کرده و از نگاه آسیب‌گونه محض به تقطیع دور می‌کند. هدف نوشتار پیش‌رو، ارائه آمار تقطیعِ حدیث در دوره‌های مختلف نگارش و انتقال حدیث است. این هدف با توجه به واژگان خاص به‌کاررفته در عرف محدثان، پیگیری می‌شود. با دست‌یابی به این آمار، بستری برای بررسی دلیل کمی یا زیادی استفاده از نشانه‌های تقطیع در هر دوره فراهم می‌گردد.

بحث نظری تقطیع در کتاب‌های علوم حدیثی مانند مقدمة ابن‌صلاح و الرعایة فی علم الدرایة شهید ثانی تبیین شده است. مقالاتی مانند «آسیب‌شناسی تقطیع در روایات»[٢٤٦] از سید علی دلبری و «تقطیع حدیث، علل و پیامدهای آن»[٢٤٧] نوشته مجید معارف که درباره مفهوم‌شناسی، حکم تقطیع و آسیب‌های آن مباحثی مطرح کرده‌اند؛ اما در نوشته‌های مذکور سیر منظم و تاریخی آن بیان نشده است. نگارش حاضر، با رویکرد توصیفی- تاریخی در آثار حدیثی شیعه بوده و نوآوری آن در جامعیت بررسی منابع و ارائه واژگان خاص تقطیع در دوره‌های مختلف

[٢٤٥]. ر.ک: الرعایة فی علم الدرایة، ص ٣١٧.

[٢٤٦]. مجله علوم حدیث، بهار ١٣٨٩، شماره ٥٥، ص ١٣٢ - ١٥٧.

[٢٤٧]. مجله پژوهش دینی، ١٣٨٤، شماره ١٠، ص ٦٥ - ٨٦.