حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٧١ - نگاه فقهالحدیثی به روایت «مَن قال یَعلَمُ اللّه لمِا لا یَعلَمُ اللّه»

مَنْ قَالَ اللَّهُ یعْلَمُ فِیمَا لَمْ یعْلَمْ اهْتَزَّ الْعَرْشُ إِعْظَاماً لَهُ؛ هر کس بگوید خدا می‌داند در آنچه که هرگز نمی‌داند، عرش برای تعظیم او می‌لرزد. [٢١٠]

مرحوم کلینی نیز این محتوا را به دو صورت نقل کرده است:

مَنْ قَالَ اللَّهُ یعْلَمُ مَا لَمْ یعْلَمِ اهْتَزَّ لِذَلِكَ عَرْشُهُ إِعْظَاماً لَهُ؛[٢١١] هر کس بگوید خدا می‌داند آنچه را که نمی‌داند، عرش او برای تعظیمش به لرزه می‌افتد.

مَنْ قَالَ‌ عَلِمَ‌ اللَّهُ‌ مَا لَمْ یعْلَمِ اهْتَزَّ الْعَرْشُ إِعْظَاماً لَهُ؛[٢١٢] امام صادق(ع) فرمود: هر کس بگوید خدا دانست آن‌چه را که نمی‌داند، عرش برای تعظیم او به لرزه می‌افتد.

دقت در محتوای این چهار روایت، تصور تصحیف را متبادر می‌سازد؛ اما این مطلب در صورتی ثابت می‌شود که یک روایت باشند. در صورت تعدد روایات، هر چند اتحاد مفهومی در آنها وجود دارد، اما احتمال صدور روایات با اختلاف در لفظ، از معصوم(ع) منتفی نیست؛ پس بررسی اسناد، ضروری است.

شیخ صدوق، سند روایت اول را چنین نقل کرده است:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَیهِ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِی بْنُ الْحُسَینِ السَّعْدَآبَادِی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَى عَنْ خَالِدِ بْنِ نَجِیحٍ الْجَوَّازِ عَنْ وَهْبِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللَّهِ الصَّادِقَ(ع)... .

«محمد بن موسی بن متوکل» از مشایخ صدوق است. همان‌طور که در سند آمده شیخ برای او «ترضی» به کار می‌برد و ابن‌داوود و علامه، وی را ثقه توصیف کرده‌اند.[٢١٣] «علی بن الحسین السعدآبادی» از مشایخ کلینی است؛ طبق گفته شیخ طوسی،[٢١٤] کلینی از او روایت نقل کرده است؛ اما در الکافی نامی از او نیست. مرحوم اردبیلی درباره طرق کتاب الکافی می‌نویسد: علامه از قول مرحوم کلینی می‌گوید:

كلما ذكرته فی كتابی -المشار إلیه- عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد البرقی فهم علی بن إبراهیم و علی بن محمد بن عبد الله بن أذینة و أحمد بن عبد الله بن أبیة و علی بن الحسین‌؛[٢١٥]


[٢١٠]. الأمالی، ص ٤٢٠، ح ٢.

[٢١١]. الکافی، ج ٧، ص ٤٣٧، ح ١.

[٢١٢]. الکافی، ج ٧، ص ٤٣٧، ح ٣.

[٢١٣]. ص ٣٣٧؛ ص ١٤٩.

[٢١٤]. ص ٤٣٣.

[٢١٥]. جامع الرواة، ج ٢، ص ٤٦٥.