متون اسلامی، به‌ویژه قرآن مجید با بیان‌های گوناگون همواره علیم‌بودن خداوند را مورد توجه قرار داده است و علم او را با واژگانِ غیب، سرّ، ظاهر، کتمان‌شده‌ها، اعلان‌شده‌ها و احاطه علمش بر همه‌چیز، یادآوری می‌کند.[٢٠٦] شیخ صدوق روایتی نقل می‌کند که امام صادق(ع) فرمودند: «مَنْ قَالَ یعْلَمُ اللَّهُ لِمَا لَا یعْلَمُ اللَّهُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ إِعْظَاماً لِلَّهِ عَزَّوَجَلّ»؛[٢٠٧] هر کس درباره آنچه خدا نمی‌داند، بگوید خدا می‌داند، عرش خدا به خاطر تعظیم خدای عزّوجلّ به لرزه می‌افتد. از ظاهر راویت چنین فهمیده می‌شود که مسائلی هم وجود دارد که خدا از آن آگاهی ندارد؛ لذا تصوّرِ تعارض در آموزه‌های دینی به وجود می‌آید.

روایت مزبور، در منابع مختلف و با تعابیر متفاوتی نقل شده است. نپرداختن شارحان حدیث به این مشکل، نشان می‌دهد که گویا این روایت در آن زمان قابل فهم بوده و از روایات مشکل نیست؛ بنابراین حتی اشاره‌ای هم به آن نکرده‌اند. برای فهم این روایت لازم است ابتدا، نسخه‌های مختلف این روایت کاویده شود و بررسی‌های سندی نیز صورت پذیرد.

الف) نسخه شناسی و سندشناسی

شیخ صدوق در کتاب الأمالی آورده است:

وَهْبِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللَّهِ الصَّادِقَ(ع) یقُولُ مَنْ قَالَ یعْلَمُ اللَّهُ لِمَا لَا یعْلَمُ اللَّهُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ إِعْظَاماً لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ؛[٢٠٨] وهب بن عبدربه می‌گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که ‌فرمود: هرکس بگوید خدا می‌داند درباره آنچه که خدا نمی‌داند، عرش برای تعظیم خداوند به لرزه می‌افتد.

روایت فوق در نسخه‌های وسائل الشیعه، هدایة الأمة و بحار الانوار به نقل از الأمالی شیخ صدوق، به‌همین صورت نقل شده است؛[٢٠٩] بنابراین استناد روایت با عبارت «لما لا یعلم الله» به شیخ صدوق صحیح است. ایشان، در همین کتاب با سندی مشابه، این مضمون را با اندکی اختلاف می‌آورد:

[٢٠٦]. برای نمونه ر.ک: بقره، آیه ٧٧؛ توبه، آیه ٧٨؛ طلاق، آیه ١٢.

[٢٠٧]. الأمالی، ص ٣٥٧، ح ٣.

[٢٠٨]. ص ٣٥٧، ح ٣.

[٢٠٩]. ر.ک: وسائل الشیعة، ج ٢٣، ص ٢١٠؛ هدایة الأمة، ج ٧، ص ٥٤٥، بحار الأنوار، ج ١٠١، ص ٢٠٧.