به هر حال همچو دائره‌ای به نام امر به معروف و نهی از منکر در تاریخ‌ اسلام به وجود آمده و دایره وسیعی بوده است . هر چند حسبه و احتساب از آن نظر که وابسته به دستگاه حکومت و خلافت بوده نمی‌توانسته کاملا اسلامی‌ باشد ، اما نظر به اینکه خواسته مردم در مورد اجرای احکام و مقررات‌ اسلامی آنرا به وجود آورده بود ، نسبة دائره مفید و ثمر بخشی بوده است ، و حتی کتابهای بسیار خوب و نفیس در موضوع حسبه و وظائف محتسب نوشته‌ شده است . اخیرا کتابی دیدم به نام " معالم القربة فی احکام الحسبه " که یکی از فقهاء شافعیه نوشته است و یکنفر مستشرق اروپائی نسخه آنرا در اروپا به‌ چاپ رسانیده است . کتاب نفیسی است . وقتی که انسان این کتابها را می‌بیند متوجه می‌شود که در گذشته به چه دقائقی از اصلاحات اجتماعی توجه و عنایت کرده‌اند و شعور دینی مسلمانان چقدر وسعت داشته ! روی احساس‌ وظیفه دینی و شرعی و اصل امر به معروف و نهی از منکر وظیفه خود می‌دانسته‌اند که در جمیع شؤون زندگی اصلاحات به عمل آورند .

قلمروی دایره احتساب

جرجی زیدان می‌گوید دایره احتساب در قدیم همان کاری را می‌کرده که امروز شهرداریها می‌کنند . من عرض می‌کنم البته بسیاری از کارهائی که امروز شهرداری می‌کند در آنروز دائره احتساب انجام می‌داده است . مثلا در کتابهائی که راجع به وظیفه محتسب نوشته شده نوشته‌اند که محتسب باید مراقب باشد که لبنیات فروش روی شیر و ماست را بپوشد که مگس و حشرات‌ روی آنها ننشیند و کثیف و آلوده نشود ، یا آن