دست عقل را باز می‌کند و به وی آزادی می‌دهد : عتق من کل ملکة . حکما اینگونه عاملها را که به طور غیر مستقیم تأثیر دارند فاعل بالعرض‌ می‌نامند . می‌گویند فاعل یا بالذات است و یا بالعرض . فاعل بالذات‌ آنست که اثر ، مستقیما از خود او تولید شده ، و فاعل بالعرض آنست که‌ اثر ، مولود علت دیگری است و کار این علت کار دیگری است مثل اینکه‌ مانع را برطرف کرده است ، و همینکه مانع برطرف شد آن علت دیگر اثر خود را تولید می‌کند ، ولی بشر همین را کافی می‌داند که آن اثر را به این‌ علت زایل کننده مانع هم نسبت بدهد . اگر انسان در هر چیزی شک کند در این مطلب نمی‌تواند شک کند که خشم و شهوت و طمع و حسد و لجاج و تعصب و خودپسندی و نظائر این امور آدمی را در زندگی کور و کر می‌کند . آدمی پیش هوس کور و کر است . آیا می‌توان در این مطلب شک کرد که یکی از حالات عادی و معمولی بشر اینست که عیب را در خود نمی‌بیند و در دیگران می‌بیند و حال آنکه خودش بیشتر به آن عیب‌ مبتلا است ؟ آیا علت این نابینائی نسبت به عیب خود جز عجب و خودپسندی‌ و مغروری چیز دیگری هست ؟ آیا تردیدی هست که مردمان متقی که مجاهده‌ اخلاقی دارند و بر عجب و طمع و سایر رذائل نفسانی فائق آمده‌اند بهتر و روشنتر عیب خود و درد خود را درک می‌کنند ؟ و آیا برای انسان علم و حکمتی مفیدتر از اینکه خود را و عیب خود را و راه اصلاح خود را بشناسد وجود دارد ؟ اگر توفیقی پیدا کنیم که با نیروی تقوا نفس اماره را رام و مطیع‌ نمائیم آنوقت خواهیم دید چه خوب راه سعادت را درک می‌کنیم و چه خوب‌ می‌فهمیم و چه روشن می‌بینیم و چه خوب عقل ما به ما الهام می‌کند .