دست نظر رشته‌کش دل بود . ولی آیا راه چاره اینست که چشم را از بین‌ ببریم ؟ یا اینکه راه بهتری هست و آن اینکه در دل قوتی و نیروئی به وجود بیاوریم که چشم نتواند دل را به دنبال خود بکشاند . اگر بنا باشد برای‌ آزادی و رهائی دل از چشم خنجری بسازیم نیشش زفولاد ، یک خنجر دیگر هم‌ برای گوش باید تهیه کنیم زیرا هر چه را هم گوش می‌شنود دل یاد می‌کند و همچنین است ذائقه و لامسه و شامه . آنوقت انسان درست مصداق همان شیر بی‌دم و سر و اشکمی است که مولوی داستانش را آورده است .

اجبار عملی

در کتب اخلاقی گاهی از دسته‌ای از قدما یاد می‌کنند که برای آنکه زیاد حرف نزنند و سخن لغو یا حرام به زبان نیاورند ، سنگریزه در دهان خود می‌گذاشتند که نتوانند حرف بزنند ، یعنی اجبار عملی برای خود درست‌ می‌کردند . معمولا دیده می‌شود که از این طرز عمل به عنوان نمونه کامل تقوا نام برده می‌شود ، در صورتی که اجبار عملی به وجود آوردن برای پرهیز از گناه و آنگاه ترک کردن گناه کمالی محسوب نمی‌شود . اگر توفیق چنین کاری‌ پیدا کنیم و از این راه مرتکب گناه نشویم البته از گناه پرهیز کرده‌ایم‌ اما نفس ما همان اژدها است که بوده است فقط از غم بی‌آلتی افسرده است‌ . آنوقت کمال محسوب می‌شود که انسان بدون اجبار عملی و با داشتن اسباب‌ و آلات کار از گناه و معصیت پرهیز کند . اینگونه اجتنابها و پهلو تهی‌ کردنها اگر کمال محسوب شود از جنبه مقدمیتی است که در مراحل اولیه برای‌ پیدا شدن ملکه تقوا ممکن است داشته باشد ، زیرا