عقل نظری نیست ، و شاید علت اینکه در نظر بعضیها قبول این مطلب اینقدر مشکل آمده همین است که این مطلب را به حدود عقل نظری توسعه داده‌اند .
و اما نسبت به عقل عملی البته مطلب همینطور است ، و می‌توان گفت قبل‌ از هر استدلال و تقریبی ، تجرب گواه این مطلب است . واقعا تقوا و پاکی‌ و رام کردن نفس اماره در روشن‌بینی و اعانت به عقل تأثیر دارد ولی البته‌ نه به این معنی که عقل فی‌المثل به منزله چراغ است و تقوا به منزله روغن‌ آن چراغ ، و یا اینکه دستگاه عقل به منزله یک کارخانه مولد روشنائی است‌ که فعلا فلان مقدار کیلووات برق می‌دهد و تقوا که آمد فلان مقدار کیلووات‌ دیگر بر برق این کارخانه می‌افزاید . نه ، اینطورها نیست ، طور دیگر است‌ . برای توضیح مقدمه‌ای عرض می‌کنم .

دشمن دشمنان عقل

از کلمات علی ( ع ) است : « اصدقاؤک ثلاثة ، و اعداوک ثلاثة » یعنی‌ تو سه نوع دوست و سه نوع دشمن داری . « فاصدقاؤک : صدیقک و صدیق‌ صدیقک و عدو عدوک » یعنی دوستان تو یکی آنکس است که مستقیما دوست‌ خود تو است ، دومی دوست دوست تو است ، سومی دشمن دشمن تو است ، « و اعداؤک : عدوک و عدو صدیقک و صدیق عدوک » [١] دشمنان تو عبارت‌ است از آنکه مستقیما با خود تو دشمن است ، و آنکس که دشمن دوست تو است ، و آنکس که دوست دشمن تو است .

[١] نهج البلاغه ، حکمت . ٢٩٥