یک وقت هست که از طرف مستقیما خود نتیجه را می‌خواهید و به مقدمه کار ندارید ، می‌گوئید من از تو خلاصی این زندانی را می‌خواهم ، و اما اینکه چه‌ وسیله‌ای به کار برده شود شما معین نمی‌کنید ، خود او باید برود ببیند از چه راه و چه وسیله‌ای بهتر است اقدام کند .
معمولا اینگونه مسؤولیتها در جاهائی است که وسیله ، یکنواخت نیست ، متغیر است ، در یک حال از این وسیله باید استفاده کرد و در حال دیگر از وسیله دیگر ، خصوصیات زمانی و مکانی و غیره فرق می‌کند . در اینگونه‌ موارد باید رفت و حساب کرد و اندیشید و وسیله مناسب را به دست آورد .
در اسلام هر دو گونه مسؤولیت وجود دارد . نماز و روزه و سایر تعبدیات‌ از نوع اول است ، اما جهاد از نوع دوم است . در جهاد ، مسلمانان موظفند که از حوزه اسلام دفاع کنند و استقلال مسلمین را حفظ نمایند . اما با چه‌ وسیله‌ای ؟ آیا با شمشیر یا با تفنگ ، یا با وسائل دیگر ؟ آن دیگر تعیین‌ نشده و اساسا قابل تعیین و اندازه‌گیری نیست . مسلمانان در هر زمانی‌ موظفند بهترین وسیله را برای این کار تهیه ببینند : " « و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه غ" [١] ، باید ببینند بهترین وسیله در هر زمانی چیست ؟.
مسئله هدایت و رهبری از نوع دوم است . مسلمانان مسؤول هدایت‌ یکدیگرند . هر نسلی مسؤول هدایت نسل بعدی است . بالاخص کسانی که سمت‌ رسمی رهبری دارند مسؤولیت بیشتری دارند . به هر حال این

[١] سوره انفال ، آیه ٦٠ : [ و در برابر آنها ( دشمنان ) هر چه‌ می‌توانید نیرو تهیه کنید ] .