من با تشکر از این منتقد محترم و تصدیق و اعتراف به لزوم آنچه تذکر داده شده ، این نکته را ناچارم تذکر دهم که در مسائل دینی آن چیزی که در درجه اول اهمیت قرار دارد ایمان عامه است به اینکه اینچنین فریضه دینی‌ هست و بر آنها لازم است که مانند سایر در فرائض به اقامه آن همت‌ گمارند . ما در سایر فرائض دینی که این اعتقاد در عامه مردم پیدا شده می‌بینیم‌ که چگونه با منتهای اخلاص در راه آنها مجاهدتها می‌شود ، پولها برایش خرج‌ می‌شود ، رنجها و زحمتها برایش تحمل می‌شود . تا حدود نیم قرن پیش همین‌ علم " حج " در اثر نبودن وسائل و نبودن امنیت ، درست یک جهاد به‌ شمار می‌رفت ، حاجی امید برگشتن زیادی نداشت ، و در عین حال کمتر کسی‌ پیدا می‌شد که این فریضه را ترک کند . ما خودمان در میان دهاتیها افراد زیادی را دیدیم که در گرمای شدید تابستان روزه می‌گرفتند و در همان حال به‌ درو می‌رفتند و بسیار اتفاق می‌افتاد که از شدت تشنگی و گرما بی‌حال و بلکه‌ بی‌هوش می‌افتادند و باز فردا با کمال رضایت و گشاده‌روئی روزه می‌گرفتند . ما در تاریخ اسلام جز در صدر اول ندیدیم که عامه مردم در راه علم‌ اینگونه مجاهدتها به خرج دهند ، و اگر کسی اینگونه مجاهدتها کرده است‌ بعد از آن بوده که در جاده علم افتاده و لذت علم را چشیده باشد . حالا فکر کنید اگر مردم این امر لذیذ و لطیف را به عنوان یک " فریضه " دینی بشمارند و جمله : " « طلب العلم فریضة علی کل مسلم » " از صورت‌ زینت تابلوهای مدارس و به صورت جدی یک تکلیف شرعی درآید ، چه نهضت‌ و