اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤١٩ - تفسير و جمعبندى

آورده‌ايد حكم قصاص در مورد مقتولين بر شما نوشته شده» (يا ايُّهَا الَذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِى الْقَتْلى).

تا آنجا كه مى‌فرمايد: اگر كسى از سوى برادر (دينى) خود مورد عفو قرار گيرد، (و قصاص تبديل به خونبها گردد) بايد از طريق پسنديده‌اى (براى اداى بدهى خود) پيروى كند، و قاتل نيز به نيكى ديه را به او (ولى مقتول) بپردازد، اين تخفيف و رحمتى است از سوى پروردگار شما (فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ اخِيْهِ شى‌ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعروُفِ وَ اداءٌ الَيْهِ بِاحْسان ذلِكَ تَخْفيفٌ مِنْ رَبِّكُم وَ رَحْمَةً).

و در پايان آيه با آنهايى كه بعد از عفو و گذشت يا تبديل قصاص به ديه پشيمان مى‌شوند و به خشونت باز مى‌گردند و به هنگام قدرت قاتل را مى‌كشند، اخطار شديد داده است و مى‌فرمايد: «هر كس بعد از آن تجاوز كند عذاب دردناكى خواهد داشت» (فَمَن اعْتَدى‌ بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ اليمٌ).

زيرا بعد از عفو يا تبديل قصاص به ديه، راه بازگشت به كلى مسدود مى‌شود، و قصاص براى هميشه ساقط مى‌گردد، و انتقام جويى از قاتل، قتل مجددى محسوب مى‌شود كه از هر نظر قابل تعقيب است.

اين آيه قاتلان را در ميان خوف و رجاء نگه مى‌دارد، از يك طرف راه قصاص را گشوده تا كسى جرئت نكند دست به خون ديگرى بيالايد، و از طرفى راه عفو را بسته تا جلو انتقام جوئى‌هاى خشن و خطرناك را بگيرد، و اين نهايت حكمت و تدبير در اين مسأله مهم اجتماعى است.

تعبير به برادر در آيه فوق، نشان مى‌دهد كه حتى اگر در ميان مسلمين قتلى صورت گيرد، باز رابطه برادرى قطع نمى‌شود، و تا ضرورتى ايجاب نكند نبايد به سراغ قصاص رفت، و اين تعبير دليل بر اين است كه اسلام عفو و گذشت را بر قصاص ترجيح مى‌دهد و با اين تعبير مى‌خواهد حس محبت و دوستى را در اولياء دم برانگيزد. (اين مضمون از ابن عباس در روايتى نقل شده است). [١]

[١]. تفسير روح البيان، جلد اول، صفحه ٢٨٥.