دوست دارند، و آنها هنوز به وجود نيامده‌اند، گويا ايشان را مى‌بينم (سپس پيامبر صلى الله عليه و آله بخشى از اوصاف برجسته آنها را شمرد تا به اينجا رسيد) و به صفت صبر و حلم آراسته باشند ... و در طريق رفق و مدارا سلوك كنند، كسى عرض كرد يا رسول‌اللّه با غلامان خود رفق و مدارا كنند، فرمود: نه، آنها غلام ندارند و خودشان خدمت خويش را انجام مى‌دهند، بلكه با جاهلان و سفيهان مدارا نمايند سپس اين آيه را تلاوت فرمود: (وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذينَ يَمُشُونَ عَلَى الْارْضِ هَوْناً وَ اذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُوُنَ قالُوا سَلاماً). [١]

منظور از سلام در اينجا اين است با آنها با مسالمت رفتار مى‌كنند و پاسخى كه توأم با مقابله به مثل و لغو و دشنام باشد نمى‌گويند و به سخنان زشت آنها بى‌اعتنا هستند گويى اصلًا نشنيده‌اند.

***

در هشتمين و آخرين آيه مورد بحث كه در سوره اعراف آمده است سه دستور مهم در عبارت كوتاهى به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله- به عنوان نماينده همه مؤمنان- داده شده است مى‌فرمايد: عذرشان را بپذير و به نيكى‌ها دعوت نما و از جاهلان روى بگردان (و با آنها ستيزه مكن) (خُذِالْعَفْوَ وَ اْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ اعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِيْنَ).

طبيعى است روى گردانى از جاهلان به معنى حلم و بردبارى و ترك هر گونه پرخاشگرى در برابر آنان است. بلكه مى‌توان گفت: دو جمله قبل هم كه دستور به مدارا و پذيرش عذر به دعوت نيكى‌ها مى‌دهد به نوعى دلالت بر همين معنى دارد.

راه و رسم پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز هميشه همين بود كه در برابر جاهلان و نابخردان نهايت صبر و حوصله و تحمل و بردبارى را نشان مى‌داد و هرگز به خاطر سخنان ناموزون و كارهاى بى‌ادبانه آنها خشم و غضب بر او چيره نمى‌شد.

آيه بعد از اين آيه كه مى‌گويد: اگر وسوسه‌هاى شيطان به تو برسد، به خدا پناه بر

[١]. تفسير منهج الصادقين، جلد ٦، صفحه ٤١٧، (مطابق نقل تفسير اثنى عشرى ذيل آيه مورد بحث) و تفسير روح البيان، جلد ٦، صفحه ٢٤١ (ذيل آيه مورد بحث).