اختيارى دارد يا در ادامه راه، افرادى كه با افراد بد همنشينى مى‌كنند سوءظن به نيكان پيدا خواهند كرد، بنابراين بر آنها لازم است از همنشينى با بدان بپرهيزند تا حالت سوءظن آنان بر طرف گردد، و اين يك امر اختيارى است. و اگر بدون مقدمات اختيارى چنين گمانى براى انسان پيدا شد انسان درباره آن بايد بينديشد، و احتمالات صحيح را مد نظر قرار دهد. مثلًا بگويد: اين زن ناشناس كه با فلان كس است شايد خواهر او يا فرزند خواهر، يا فرزند برادر، يا همسر او است، و ممكن است من آنها را نشناسم، بى‌شك انديشه در اين احتمالات صحيح، سبب مى‌شود كه سوءظن سست گردد يا به كلى برطرف شود. به همين دليل حديثى از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم: «اطْلُبْ لِاخِيْكَ عُذْراً فَانْ لَمْ تَجِدْ لَهُ عُذْراً فَالَتمِسْ لَهُ عُذْراً؛ براى برادر مسلمانت (جهت توجيه اعمالش) عذرى جستجو كن و اگر عذرى نيافتى باز هم كوشش كن عذرى بيابى». [١]

و در حديثى كه قبلًا از اميرمؤمنان على عليه السلام روايت كرديم، خوانديم كه مى‌فرمود:

«كار برادرت را به بهترين صورت حمل كن ... و گمان بدى به سخنى كه از برادرت شنيده مى‌شود، مبر، در حالى كه مى‌توانى محمل صحيحى براى آن پيدا كنى».

به اين ترتيب ما مى‌توانيم از يك نظر سوءظن را به سه گونه تقسيم كنيم:

١- سوءظنى كه آثارش در سخن و رفتار پيدا مى‌شود. اين سوءظن حرام است.

٢- سوءظنى كه اثر ظاهرى ندارد، ولى با تفكر و انديشه و از بين بردن مقدمات خارجى، زوال مى‌پذيرد، اين گونه سوءظن احتمال دارد مشمول ادله حرمت باشد.

٣- سوءظنى كه هيچ اثر خارجى بر آن مترتب نمى‌شود و به كلى از اختيار انسان بيرون است، و با هيچ كارى از ميان نمى‌رود چنين سوءظنى مشمول تكاليف شرع نيست، مادام كه انسان ترتيب اثرى بر آن نداده باشد.

و اين كه در قرآن مجيد در آيه ٣٦ سوره اسراء مى‌خوانيم: «وَ لاتَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ انَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ اولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْئُولًا؛ از آنچه علم به آن ندارى پيروى نكن، چرا كه گوش و چشم و دل، همه مسئولند.» نيز ناظر به همين معنى است.

[١]. بحارالانوار، جلد ٧٢، صفحه ١٩٦، حديث ١٥.