اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٤٠ - تفسير و جمع بندى

نقل شده مى‌خوانيم: از امام صادق عليه السلام پرسيدند: حسن خلق چيست؟ فرمود: «تَلينُ جانِبَكَ وَ تُطَيِّبُ كَلامَكَ وَ تَلْقى اخاكَ بِبُشْرٍ حَسَنٍ؛ حسن خلق آن است كه رفتار خود را آميخته با نرمش، و كلام خود را پاكيزه و محبّت‌آميز كنى، و با چهره گشاده برادر مسلمانت را ملاقات نمايى». [١] و اين دو با هم منافاتى ندارند.

آخرين نكته‌اى را كه در زمينه اين آيه شايسته دقت مى‌دانيم اين است كه بعضى از مفسّران از تعبير به‌ «عَلى» در «انَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظيمٍ» با توجه به اين كه‌ «عَلى» معمولًا مفهوم سلطه را در بردارد، چنين استفاده كرده‌اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله سلطه كاملى بر فضائل اخلاقى داشت، آن چنان كه اين فضائل جزيى از وجود او را تشكيل مى‌داد، و بدون تكلّف آنها را ظاهر مى‌ساخت. [٢]

در سومين آيه گفتارى از «لقمان حكيم» به فرزندش نقل شده كه در آن بر چهار چيز تأكيد نموده است: نخست اين كه مى‌گويد «با بى‌اعتنايى از مردم روى مگردان» (وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ).

سپس مى‌افزايد: «و مغرورانه بر روى زمين راه مرو كه خداوند هيچ متكبر مغرورى را دوست نمى‌دارد». (وَ لا تَمْشِ فِى الْارْضِ مَرَحاً انَّ اللَّهَ لا يُحبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ).

و در سومين و چهارمين جمله مى‌گويد: «در راه رفتن اعتدال را رعايت كن و از اوج صداى خود بكاه و فرياد نزن كه زشت‌ترين صداها صداى خران است» (وَ اقْصِدهْ فى مَشْيكَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ انَّ انْكَرَ الْاصْواتِ لَصَوْتُ الْحَميرِ).

اين دستور كه غالباً در رابطه با برخورد با ديگران است بخش مهمى از حسن خلق را كه آميزه‌اى از خوش رويى و تواضع و نرمش در سخن و رفتار را منعكس مى‌كند، و خداوند سخن اين مرد حكيم را چنان با ارزش دانسته كه در لابلاى كلمات خود آن را بيان فرموده است.

[١]. نورالثقلين، جلد ٥، صفحه ٣٩١.

[٢]. به تفسير فخر رازى و روح البيان، ذيل آيه شريفه مراجعه شود.