٢٨ سالگى متوقف مى‌شود و مطابق روايت بيست و هشتم مقطع توقّف رشد طبيعى عقل ٣٥ سالگى است و پس از آن، تنها از طريق تجربه افزايش نيروى عقل، امكان پذير است.

ج) آغاز فرسودگى عقل‌

مطابق روايت سى‌ام افزايش قواى عقلانى در انسانْ تا شصت سالگى امكان پذير است و از اين هنگام، فرسودگى عقل آغاز مى‌گردد. قرآن كريم نيز بدون مشخّص كردن دقيق هنگام آغاز فرسودگى عقل، در دو آيه به فرسوده شدن نيروى ادراك در هنگام پيرى در انسان، اشاره كرده است.[١]

د: جوان شدن عقل در پيرى‌

در روايات نوزدهم و بيست و چهارم، امكان جوان شدن و توانمند شدن عقل در پيرى، مورد توجّه قرار گرفته است؛ با اين توضيح كه شخص عاقل، نه تنها پيرى از عقل وى نمى‌كاهد و عقلش فرسوده و پير نمى‌گردد؛ بلكه عقلش جوان‌تر و نيرومندتر مى‌گردد. لذا در روايتى ديگر از امام على عليه السلام آمده:

رأي الشيخ أحبّ إليّ من جلد الغلام.[٢]

نظر پير، نزد من از تيزى جوان، پسنديده‌تر است.

و در حديثى ديگر چنين نقل شده:

رأيّ الشيخ أحبّ إليّ من حيلة الشاب.[٣]

نظر پير، نزد من از چاره جويى جوان، پسنديده‌تر است.

امّا جاهل، نه تنها پيرى از جهلش نمى‌كاهد، بلكه به عكس، جهل وى را

[١]. سوره نحل، آيه ٧٠:\i« وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى‌ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً؛\E و خدا شما را آفريد، سپس‌[ جان‌] شما را مى‌گيرد و بعضى از شما تا خوارترين‌[ دوره‌] سالهاى زندگى‌[/ فرتوتى‌] بازگردانده شود، به طورى كه بعد از[ آن همه‌] دانستن،[ ديگر] چيزى نمى‌داند». سوره حج، آيه ٥:«\i وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى‌ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً\E؛ و برخى از شما به غايت پيرى مى‌رسند، به گونه‌اى كه پس از دانستن‌[ بعضى چيزها]، چيزى نمى‌دانند».

[٢]. نهج البلاغه: حكمت ٨٦؛ خصائص الأئمّة عليهم السلام ص ٩٥، بحار الأنوار، ج ٧٤، ص ١٧٨.

[٣]. كنزالفوائد ج ١، ص ٣٦٧؛ بحارالأنوار ج ٧٥، ص ١٠٥.