خرد گرايى در قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤٧ - ١/ ٥ فزونى و كاستى خرد در دوران زندگى

٢٨. امام على عليه السلام: بچه‌ها هفت سال پرورش يابند؛ هفت سال تربيت شوند؛ هفت سال به كار گماشته گردند؛ نهايت افزايش قدشان در بيست و سه سالگى است، و پايان دوره رشد خردشان سى و پنج سالگى است؛ پس از آن هرچه [رشد عقلشان‌] باشد، بر اثر تجربه است.

٢٩. امام باقر عليه السلام: انسان چون بزرگ شود، نيمه بد خصلتهايش از ميان برود و نيمه خوب آنها باقى ماند؛ خردش پابرجا شود؛ رأى و نظرش استوار گردد و نادانى‌اش اندك شود.

٣٠. امام صادق عليه السلام: خرد آدمى از چهل سالگى تا پنجاه، شصت سالگى افزايش يابد و پس از آن، رو به كاستى نهد.

ر. ك: ص ١٠١ «آنچه خرد را نيرومند مى‌سازد».

پژوهشى در باره زمان افزايش و كاهش رشد عقل‌

يكى از مسائل مهم در تعليم و تربيت، رعايت هنگام آن است. بى‌ترديد، تعليم و تربيت نابهنگام، موفّق نيست. از اين رو، تحقيق در باره اينكه تا چه سنّى قواى عقلى در انسان رشد مى‌كند و در چه زمانى رشد عقلى او متوقّف مى‌گردد، براى تعيين بهترين فرصت تربيت او ضرورى است و احاديث اين باب، به اين مسئله مهم، اختصاص دارد.

در اين احاديث، مقطع سرنوشت ساز عمر انسان، سنّ توقّف رشد عقلى، آغاز فرسودگى عقل و امكان جوان ماندن هميشگى انديشه، مورد توجّه قرار گرفته است.

الف) مقطع سرنوشت ساز

در روايت شماره بيست و پنجم مقطع سرنوشت‌سازِ عمر انسان تا سن هيجده سالگى تعيين شده است و در اين هنگام، سرنوشت پرورشى او مشخّص مى‌شود؛ يا قواى عقلى، او را تسخير مى‌كنند و يا در چنبر هوس و شهوت قرار مى‌گيرد. از اين پس، تغيير مسير زندگى انسان، دشوار مى‌گردد.

ب) سنّ توقّف رشد عقلى‌

براساس روايات بيست و ششم و بيست و هفتم، رشد طبيعى عقل انسان در سن‌