خرد گرايى در قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٦٧ - سخنى درباره جاهليت

جمهورى بوده؛ ولى جمهورى هم نبوده است و قبايل در بيابانها و حتّى گاهى هم در شهرها توسط رؤسا و بزرگان قبيله اداره مى‌شدند و گاهى هم اين وضع، تبديل به حكومت پادشاهى مى‌شده است.

اين هرج و مرج عجيبى بوده است كه در بين هر جمعى از آنان، به صورتى جلوه مى‌كرده و در هر ناحيه‌اى از سرزمين شبه جزيره عربستان، با آداب و مراسم عجيب و عقائد خرافى آنان، به وضعى در مى‌آمده است گذشته از اين، همه آنها گرفتار بلاى بزرگ بى سوادى بودند و تعليم و تعلّم، حتّى در شهرهاى آنان وجود نداشته است تا چه رسد به عشاير و قبائل.

تمام اين احوال و اعمال و عادات و رسومى كه براى آنان ذكر كرديم، از امورى هستند كه از آيات قرآن و خطاباتى كه متوجّه آنها شده است، به خوبى استفاده مى‌شود.

تدبّر در آيات و خطاباتى كه نخست در مكّه و سپس بعد از قدرت يافتن اسلام در مدينه نازل شد و اوصاف آنها را مورد بررسى قرار داده است؛ همچنين دقّت در مذمّت و سرزنش‌هايى كه نسبت به آنان شده و مطالعه در نهى‌هاى شديد و ضعيفى كه متوجّه آنان گشته است. بزرگ‌ترين سند صحّت مطالبى است كه به آنان نسبت داديم. گذشته از آنكه تاريخ نيز تمام اين مطالب را ذكر كرده است و آنچه را هم كه ما به موجب اجمال و اختصار آيات بيان نكرديم، به طور مفصّل تذكّر مى‌دهد.

مختصرترين كلمه‌اى كه به خوبى همه اين امور را مى‌رساند، همان است كه قرآن اين دوره را به نام دوره جاهليت نامگذارى كرده است و تنها همين تعبير مختصر، تمام آن معانى دامنه دار را در بردارد. اين وضع عرب در آن روزگار بود.