آنان عنوان «مارقين» گرفتند همانسان كه پيامبر خدا در وصف آنان، اين عنوان را به كار گرفته بود و از جمله به مولا عليه السلام فرموده بود : يا عَلِيُّ ! لَولا أنتَ لَما قوتِلَ أهلُ النَّهرِ . فَقُلتُ : يا رَسولَ اللّه ِ ! ومَن أهلُ النَّهرِ ؟ قالَ : قَومٌ يَمرُقونَ مِنَ الإِسلامِ كَما يَمرُقُ السَّهمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ . [١] اى على! اگر تو نبودى ، كسى با اهلِ نَهر نمى جنگيد . گفتم : اى پيامبر خدا! اهل نهر ، كيان اند؟ فرمود : گروهى كه از اسلام ، فراتر مى روند ، همان سان كه تير از هدف در مى گذرد.

على عليه السلام و مباهات به بركَندن فتنه تندروى

به واقع ، بركندن ريشه اين فتنه (تندروى دينى)كه ـ به ظاهر جريانى استوار در ديندارى بود ـ ، بسى دشوار مى نمود . مولا عليه السلام از جمله افتخارات دوران حكومتش را تباه ساختن اين جريان و خشكانيدن ريشه اين فتنه دانسته و فرموده است : أنا فَقَأتُ عَينَ الفِتنَةِ ، ولَم تَكُن لِيَتَجَرَّأَ عَلَيها غَيري . [٢] من چشم فتنه را درآوردم كه جز من كسى جرئت آن را نداشت.

نقش عوامل نفوذى

در پايان ، نكته اى كه در تحليل و ريشه يابى فتنه خوارج نبايد مورد غفلت قرار گيرد ، نقش عوامل نفوذى خارجى (بويژه نفوذى هاى «قاسطين») در انحراف «مارقين» است . هرچند با پنهانكارى هايى كه در اين زمينه به طور طبيعى وجود دارد ، دسترسى به اسناد تاريخى براى اثبات اين ادّعا دشوار است ؛ امّا از طريق قرائن ، تا حدودى

[١] الأمالى ، طوسى : ص ٢٠٠ ح ٣٤١ .[٢] نهج البلاغة : خطبه ٩٣ .