جهاد و دفاع در اسلام - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٨٣
خود را به اطلاع نيروها برساند. «١» ٢- يادآورى آثار دنيوى و اخروى استقامت و فرار: شدّت جنگ ممكن است موجب غفلت نسبت به آثار نيك استقامت و نتيجه زشت فرار شود. تذكرات به موقع و يادآورى آثار ارزشمند استوارى در مقابل دشمن و نتايج ناگوار فرار از جنگ اعم از آثار و نتايج دنيوى و اخروى موجب تنبّه نيروها شده، آنان را در ثبات و پايدارى يارى مىرساند و فرار را در نظر ايشان زشت جلوه مىدهد. به عنوان مثال تذكّر اين نكته «كسى كه از آتش جنگ فرار مىكند به آتش دوزخ پناه مىبرد» ممكن است تحوّلى در روح رزمنده ايجاد كند و قدمهاى او را در مصاف با دشمن استوار سازد. رسول خدا صلى الله عليه وآله به يكى از فراريان احد كه سپر به پشت انداخته بود خطاب كرد: «اى دارنده سپر، سپرت را رها كن و به سوى جهنم بگريز!».
٣- جلوگيرى از فروپاشى نظام لشكر: آنچهكه بيش از هر چيز ديگر ممكن است موجب فرار نيروها حتى نيروهاى خوب و پايدار شود گسيختگى نظم لشكر در هنگام نبرد است. از اين رو فرماندهان نظامى بايد براى نبرد به گونهاى برنامه ريزى كنند كه نظام نيروها با صدمات وارده از طرف دشمن ولو صدمهاى سخت، از هم نپاشد. تعيين جانشين براى فرماندهان در صورت شهادت، يكى از اين برنامهها است كه در برخى جنگهاى صدر اسلام مشاهده مىكنيم. و در روز عاشورا با وجود اندك بودن ياران امام (ع) اين برنامهريزى به نحو احسن تهيّه و اجرا شد.
٤- تشويق و توبيخ: تشويق و شخصيت دادن به نيروها بر ثبات آنها مىافزايد و توبيخ به موقع، از فرار آنها جلوگيرى مىكند. در جنگ حنين وقتى مسلمانها غافلگير شده و پا به فرار گذاشتند با بيانى حاكى از تشويق و شامل توبيخ مورد خطاب قرار گرفتند. رسول الله به عباس كه صداى رسايى داشت فرمود آنها را صدا بزند و نسبت به تعهّدشان يادآورى كند عباس فرياد زد: